Parafia Żałe

w latach 1906-1913

 

         Opracowano na podstawie ksi??ki ks.Walentego Za?uskiego(1859-1927); Szkic monograficzny ko?cio?�w dekanatu rypi?skiego diecezji p?ockiej, wyd. P?ock 1909, udost?pnionej w KPBC, http://kpbc.umk.pl/.

Ks.W.Za?uski opisa? ko?cio?y i kaplice dekanatu rypi?skiego w oparciu o osobiste ogl?dziny poszczeg�lnych zabytk�w, kt�re przeprowadzi? we wrze?niu i pa?dzierniku 1906 r. Przytoczony poni?ej tekst autorstwa ks.Za?uskiego uzupe?niono fotografiami wykonanymi w 1913 r. przez architekta Jaros?awa Wojciechowskiego(1874-1942), na potrzeby Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz?o?ci. Zamieszczone skany pochodz? ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN w Warszawie.

J.Wojciechowski przebywa? na terenie ?a?ego celem zapoznania si? z warunkami terenowymi w czasie autorskich prac projektowych nowej ?wi?tyni. Efekty jego pracy - projekt sporz?dzony w 1913 r. zrealizowano ostatecznie w latach trzydziestych XX w., kiedy proboszczem by? ks. Eustachy Rogowski. Nowa ?wi?tynia zosta?a konsekrowana 2 czerwca 1939 r. przez b?.bp.Leona Wetma?skiego.

Opisy zdj?? - www.szpejankowski.eu

Redaktor, kwiecie? 2016 r.

 

Ko?ci�? w ?a?em

W?r�d pag�rk�w, urwisk i w?woz�w, na glebie przewa?nie pszennej, rozsadowi?a si? parafia  ?alska, odleg?a od Rypina o 7 wiorst [7,462 km], a hen, nad jeziorem ?alskim, stan?? przed wieki ko?cio?ek drewniany. ?a?e � to wie? staro?ytna, jak wskazuje okop wznosz?cy si? nad jeziorem i odwieczne cmentarzysko. Wie? ta wyst?puje w dokumencie z 1395 r. pod nazw? �Szale".

 

1.Widok og�lny usytuowania nieistniej?cego ko?cio?a, dzwonnicy oraz plebani w ?a?em, stan z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, nr IS PAN B0000003175Rb)

Nie ma ?ladu, kiedy i przez kogo parafia i ko?ci�? ?alski by?y erygowane, by? mo?e, ?e powsta?y w XIV w., jednocze?nie ze wsi? "Szale".  Obecny ko?ci�? pod patronatem i tytu?em ?w. Anny  jest konsekrowany, lecz nie wiadomo, kiedy i przez kogo. Dzie? konsekracji obchodzi w drug? niedziel? po

Wielkiejnocy, zamiast z katedralnym, a uroczysto?? patronki ?w. Anny d. 26 lipca. Wprawdzie ks. P. Lekszycki w 1888 r. ca?y ko?ci�? oszalowa?, da? nowe dachy i wewn?trz go odmalowa?, dzi? jednak ko?ci�? grozi ruin?, trzeba budowa? nowy. Ten?e ks. P. Lekszycki naby? dwa mniejsze dzwony z parafii Wola, w lipnowskim powiecie.

 

2.Wie? ?a?e, widok od strony ko?cio?a, stan z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, nr IS PAN B0000003180R 13160R)

Organ o 7-miu g?osach, bezwarto?ciowy, lecz dostateczna ilo?? aparat�w, naczy?, bielizny, feretron�w i chor?gwi zdobi ten chyl?cy si? ku ruinie ko?ci�?ek!

Ko?ci�? ?alski le?y w guberni p?ockiej, powiecie rypi?skim, na g�rze, tu? przy jeziorze ?alskim. Pobudowany w "zr?b" zewn?trz oszalowany deskami, dachy za? na ca?ym ko?ciele pokryte gontem. Tu? oddzielnie stoi drewniana z desek, o 8-miu otworach, dzwonnica, kryta gontem: W niej s? trzy dzwony benedykowane, dwa pierwsze nie wiadomych imion. Du?y ma napis: �A. D. 1633" drugi mniejszy: �Verbum Domini manet in aeternum �1618,� nareszcie trzeci, najmniejszy, bez daty, tylko z napisem "Jan".  Nie ma kru?gank�w i podcieni, tylko podbita deskami, o ?cianach r�wnych.

Ko?ci�? ma dach wysoki, stromy; okap wystaje na ?okie?, podbity deskami, ca?y za? ko?ci�? wzmocniony jest tak zewn?trz, jak i wewn?trz s?upami na ?elazne klamry. Pi?kny z ceg?y w a?ur, o takich samych s?upach murowanych i 3-ch frontowych furtkach, parkan otacza tego staruszka. Pod?oga w ko?ciele wy?ej o � ?. [22,8 cm] od otaczaj?cego gruntu. Na ?rodku dachu niewielka kopu?a, kryta blach? cynkow?, zako?czona krzy?ykiem, gdzie mie?ci si? dzwonek sygnaturkowy.

 

3.Nieistniej?cy drewniany ko?ci�? oraz dzwonnica w ?a?em, stan z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, nr IS PAN B0000003181Rx)

Ko?ci�? posiada trzy wej?cia: frontowe w babi?cu [w kruchcie], i w zakrystii i 7 okien.

O jednej g?�wnej nawie, prezbiterium, kruchcie i zakrystii, dwie za? - boczne oddzielone od g?�wnej, ka?da trzema s?upami, ma d?ug. 28 ?. [ 12,77 m] szer. 19 ?. [8,66 m] a wysoki 10 ?. [ 4,56 m]. Sufit r�wny tak w g?�wnej nawie, jak i w prezbiterium, zako?czonym ?cian? trzyk?tn? i zwr�conym na wsch�d. Pod?oga z desek. ?ciany wewn?trzne malowane olejn? farb?, bez ozd�b.

 

4.Wn?trze nieistniej?cego drewnianego ko?cio?a w ?a?em,  stan z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, nr IS PAN B0000003182R)

Trzy o?tarze zdobi? ten ko?ci�?. O?tarz wielki, z drzewa, na zas?onie ma obraz na p?�tnie ?w. Anny stary, lichego p?dzla, pod zas?on? jest obraz M. B. Nieustaj?cej Pomocy, sprowadzony z Rzymu, pob?ogos?awiony i odpustami ubogacony przez Leona XIII, Papie?a. U g�ry � ma?y obrazek Opatrzno?ci Boskiej, lichy. O?tarz poz?ocony, zwyk?y. Na prawo, wchodz?c  frontem do ko?cio?a,

o?tarz ?w. Antoniego. Obraz na p?�tnie, stary, mocno zawerniksowany, dobrego p?dzla. Na lewej stronie � o?tarz z obrazem M. B. Cz?stochowskiej, na p?�tnie, nowy, sukienki i korony z drzewa, poz?acane, imitacyjnymi kamieniami ozdobione. U g�ry obrazek P. J. Ukrzy?owanego, na p?�tnie.

Ko?ci�? ?alski nie posiada ?adnych zabytk�w, zwraca tylko uwag? nasz? Rpnouatio SS. Sakramcnti. Obrazek na drzewie, w zakrystii, rzecz nader mi?a i zdobna. Anio?kowie trzymaj? wst?g?, na kt�rej powy?szy napis; poni?ej � wskaz�wki z miesi?cami, dniami itp. w formie ko?a. U do?u Anio?owie,

z chor?gwiami w r?ku, z instrumentami muzycznymi, z kadzielnicami, kl?cz?cy adoruj? Naj?w. Sakrament, unosz?cy si? nad kielichem, z?o?ony na mensie, ozdobnie przybranej. U podn�?a stolika  � wij?ca si? wst??ka; na niej napis: �Adorate Devote � Latens Deitas 1898�.

 

Ko?ci�? w Studziance � filia ko?cio?a w ?a?em

Ko?ci�?, raczej kaplica, w guberni p?ockiej, powiecie rypi?skim, nie daleko ?a?ego, tu? przy ko?cu jeziora ?alskiego, w?r�d cieni odwiecznych d?b�w, si?gaj?cych z g�r? lat 300, na pag�rku, zbudowany w 1720 r. przez Franciszka Dzia?okowskiego (jak ?wiadczy napis, wyryty na belce wewn?trznej)  w w?gie? w �zr?b," z drzewa, deskami obity. Dach zwyk?y, nad prezbiterium ni?szy, ca?y kle?cem kryty. Okap wystaje na ?okie?, ca?y naoko?o z bali. Dzwonnicy nie ma, lecz na dachu ma wie?yczk? sygnaturkow?, bli?ej prezbiterium, blach? kryt?, zako?czon? krzy?ykiem. Jedno wej?cie z frontu i siedem okien. Prezbiterium zako?czone w lekki tr�jk?t, stoi na letni zach�d s?o?ca.

 

5.Widok og�lny drewnianej kaplicy w Studziance, stan z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, IS PAN B0000003177R)

Pod?oga o � ?. [22,8 cm] wy?ej nad grunt. Siedem okien o?wietla ko?ci�?: dwa w prezbiterium i po dwa w nawie, s? one ma?e i p�?okr?g?e, o zwyk?ych szybach i kitowaniu; nad ch�rem jedno malutkie okienko. Sufit p�?okr?g?y, jednakowej wysoko?ci z prezbiterium, kt�re oddziela �Kalwaria" od nawy, z desek. Ca?y ko?ci�? ?wie?o odmalowany farb? olejn?, staraniem ks. Stanis?awa Suchcickiego.

Ko?ci�? niewielki, o jednej nawie i w??szym prezbiterium, zosta? zeszpecony na jesieni 1907 roku, przez oderwanie desek z cz??ci prezbiterium, wyr?ni?ciu otworu w nim i sklepieniu z tych?e desek quasi zakrystii, o wej?ciu bocznym.

 

6.NN rze?ba z kaplicy w Studziance, widok z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, IS PAN B0000003179R)

Nie ma tu ?adnych zabytk�w, bo i naczynia, i szaty liturgiczne s? przywo?one z ko?cio?a parafialnego ?a?e, pr�cz ma?ego obrazka Naj?wi?tszej Rodziny, umieszczonego w jedynym o?tarzu, od wiek�w ?askami s?yn?cy. Ma on wysoko?ci ?okie? kwadratowy. Przy stoliku, nakrytym bia?ym obrusem, zasiad?a Naj?w. Bogarodzica z lewej strony, z prawej �Boska Dziecina, a w ?rodku stan?? ?w. J�zef. Matka Boska z niebia?skim u?miechem spogl?da na P. J.,

lew? r?k? podnosz?c, jakby na znak pro?by, praw? podaje gruszk? Boskiemu Dzieci?tku, wzi?t? z talerzyka, na kt�rym le?y kilka, po owoc wyci?ga P. J. praw? r?k?, lew? opar?szy o st�?. ?w. J�zef praw? r?k? trzyma na piersiach, a lew? podaje wino, czy te? wod? w kielichu Panu Jezusowi. Twarze Naj?w. Rodziny malowane na z?oto-srebrnej brokateli, majestatycznie si? przedstawiaj?: szczeg�lniej M.B. i P.J. Sukienki przerobione, odnowione, ca?e srebrne, ozdobione z?otymi kwiatonami, na g?owach srebrne korony, ca?e poz?acane.

 

7.Wn?trze kaplicy w Studziance, widok o?tarza z obrazem Naj?wi?tszej Rodziny, stan z 1913 r.
?�?tym kolorem oznaczono fragment belki z informacj? o dacie budowy kaplicy
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, IS PAN B0000003178R)

Obraz cudowny w bogatych ramach, odnowiony 1904 r., zosta? przyozdobiony drogimi kamieniami i okolony srebrnymi wotami � do stu � z datami, si?gaj?cymi XVI stulecia. Obraz ten zas?ania nowy obraz na p?�tnie (z 1905 r.) ?w. Jakuba Starszego, p?dzla Kazimierza Mireckiego z Warszawy.

Jedyny w tej kaplicy o?tarz nowy, z 1905 r., w stylu renesansowym, o dw�ch kondygnacjach. W wy?szej Serce M. B. Bolesnej, z drzewa w promieniach z?ocistych, na tle bordo.  Na filarach, tu? oko?o Serca M. B. Bolesnej, dwaj anio?kowie poz?oci?ci. .Na mensie poz?ocone tabernakulum.

Lud nazywa t? miejscowo?? �Studzienk?" v. �Studziank?," stanowi?c? jedn? ca?o?? ze wsi? Kleszczyn, powsta?? przy �?r�dle cudownym," g?o?n? na ca?? okolic? z odpust�w. Jak ?wiadcz? wota, miejsce to by?o znane jako cudowne ju? w XVI wieku. Nie wiadomo, kto i kiedy erygowa? pierwotnie ko?cio?ek w Studziance, jak r�wnie? � kto i kiedy malowa? cudowny obrazek Przenaj?w. Rodziny, gdy? nie ma ?ladu ?adnego po spalonych si? dokumentach, za czas�w ks. Grunwalda, proboszcza ?alskiego. Szkoda tylko, ?e ten sympatyczny ko?cio?ek nie ogrodzony i lepiej by?oby podobno u?y? owe pieni?dze, co s? wydane na czworoboczn?, wysok? studzienk? z ceg?y, tu? na dole na �?r�dle cudownym" � na ogrodzenie parkanem tej uroczej miejscowo?ci i os?oni?cie ?wi?tyni od nieproszonych zwierz?t.

 

8.Widok usytuowania drewnianej kaplicy w Studziance, stan z 1913 r.
(zdj?cie ze zbior�w Instytutu Sztuki PAN, IS PAN B0000003176R)

 

Projekt z 1913 r. nowego ko?cio?a w ?a?em

Szkic z 1913 r. autorstwa J.Wojciechowskiego, projekt nowego ko?cio?a w ?a?em,rzut dolny, elewacja frontowa i elewacja boczna
(skan ze zbior�w Cyfrowego Muzeum Narodowego w Warszawie)