Leszek Laskowski - Koszalin

 Rodzinnymi śladami przez Ziemię Chełmińska 
i Ziemie Dobrzyńską

Normal 0 21 false false false PL X-NONE X-NONE st1\:*{behavior:url(#ieooui) } /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:Standardowy; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";}

             Do napisania tego tekstu nam�wi? mnie pan Ireneusz Szpejenkowski, kt�rego spotka?em w czasie kwerendy w Archiwum Pa?stwowym w Toruniu. Sam pracuj? w Koszali?skiej Bibliotece Publicznej im. J. Lelewela � w zbiorach dotycz?cych regionu koszali?skiego. Ponadto zajmuj? si? histori? regionaln?, jestem cz?onkiem kolegium redakcyjnego �Rocznika Koszali?skiego�.

            W ci?gu ostatnich lat wida? narastaj?ce zainteresowanie histori? �ma?ych ojczyzn� � w powi?zaniu z badaniem przesz?o?ci w?asnych rodzin. Wszak historia to �my wszyscy�. Pomorze Zachodnie i ?rodkowe to przepi?kna kraina z konglomeratem r�?nych kultur i ?rodowisk, kt�re tu osiad?y po 1945 r. Jednak szukanie w?asnej to?samo?ci oznacza patrzenie w przesz?o?? � ku miejscom w?asnego pochodzenia.

            Jestem wpisany w ksi?dze chrzt�w parafii pw. ?w. Miko?aja w Radominie w Ziemi Dobrzy?skiej, a region mojej ?wiadomo?ci �ma?ej ojczyzny� pochodzenia, opr�cz tej historycznej krainy, si?ga � na p�?nocy � po Kociewie i Ziemi? Che?mi?sk?, a na po?udniu � po p�?nocne Mazowsze z P?ockiem.

            Do podj?cia rodzinnych bada? genealogicznych przekona?a mnie moja mama Alina Laskowska z domu Cyrankowska. Mam r�wnie? brata Janusza. Poszukuj?c bezpo?rednich przodk�w mojej mamy, w linii prostej, dotar?em do prze?omu XVIII i XIX wieku. 12 II 1811 r. w Osieku (obecnie powiat brodnicki) ?lub zawarli szlachcianka � �urodzona� � Teresa Strusie?ska (c�rka Franciszka i Weroniki) i le?nik (�le?ny�) �s?awetny� Pawe? Cyrankowski (syn B?a?eja i Agnieszki) wywodz?cy si? z Ziemi Che?mi?skiej � ochrzczony w Samp?awie, miejscem spoczynku nie?yj?cego ju? wtedy jego ojca by? cmentarz w Kurz?tniku. Teresa Strusie?ska i jej bracia byli sierotami. Opiekowa?a si? nimi Rada Familijna, kt�ra udzieli?a stosownej zgody na ?lub. W sk?ad Rady wchodzili m.in.: �urodzony� J�zef Gadomski � ojciec chrzestny Teresy i jednocze?nie w�jt Osieka, Jakub Gadomski � dziedzic wsi Mantyki, Jakub Petrykowski � posesor cz??ci Mantyk.

            W tym czasie Ziemia Dobrzy?ska i Che?mi?ska wchodzi?y w sk?ad Ksi?stwa Warszawskiego, dlatego niezb?dne do zawarcia ma??e?stwa dokumenty opatrzone by?y piecz?ciami z inicja?ami Fryderyka Augusta � kr�la Saksonii i g?owy Ksi?stwa. Strusie?scy pos?ugiwali si? herbem �Kuszaba�, z widniej?cym na tarczy kamieniem m?y?skim.[1]

            ?lub Paw?a i Teresy mia? miejsce w osieckim ko?ciele pw. Wniebowzi?cia NMP wybudowanym w stylu gotyckim na prze?omie XIV/XV w. Najwspanialszym obiektem ?wi?tyni by? wtedy i jest do dnia dzisiejszego obraz ?w. Rodziny, zwany tak?e obrazem Matki Bo?ej Osieckiej. Dzie?o przedstawia Madonn? z Dzieci?tkiem i ?w. J�zefa � pochodzi prawdopodobnie ze szko?y flamandzkiej z pocz?tku XVII w. Obraz, po badaniach specjalnej komisji, zosta? og?oszony 11 XI 1691 r. przez biskupa p?ockiego Stanis?awa D?bskiego za cudowny. Tym samym ko?ci�? w Osieku zacz?? pe?ni? rol? jednego z regionalnych sanktuari�w.[2]

            Wed?ug informacji uzyskanych z Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie rodzina Cyrankowskich wyst?powa?a w okresie do pocz?tk�w XIX w. na obszarze Kociewia i Ziemi Che?mi?skiej. Odnotowani s? w ksi?gach parafii: Wielki Komorsk, Lipinki, Bzowo, Nowe nad Wis?? (obecnie powiat ?wiecki), Papowo Biskupie (obecnie powiat che?mi?ski), Kie?basin (obecnie powiat toru?ski). ?wiadczy to o stopniowym przesuwaniu si? w procesie osadnictwa w kierunku po?udniowo-wschodnim � do Ziemi Dobrzy?skiej.[3]

            Cyrankowscy figuruj? w XVIII w. po?r�d uczni�w Che?mi?skiego Gimnazjum Akademickiego. Nosili imiona: Antoni, Bart?omiej, Micha?, Tomasz, Walenty. Ucz?cy si? w Che?mnie w ko?cu wieku Bart?omiej i Walenty pochodzili z miejscowo?ci Staw w parafii Papowo Biskupie.

            Urodzony w 1783 r. Walenty Cyrankowski wst?pi? do che?mi?skiego seminarium duchownego 27 IV 1808 r. ?wi?cenia kap?a?skie otrzyma? w 1811 r., prawdopodobnie we W?oc?awku.[4]

            Z dziejami Zakonu Ojc�w Dominikan�w na Ziemi Che?mi?skiej, przed jego kasat? przez w?adze pruskie, zwi?zana jest posta? o. Augustyna Cyrankowskiego. 18 X 1792 r. rozpocz?? studia jako kleryk w Krakowie. 8 XI 1792 r. zosta? dopuszczony do ?wi?ce? mniejszych. 17 III 1795 r. dopuszczono go do subdiakonatu, a 28 I 1797 r. do diakonatu. Znalaz? si? w toru?skim konwencie oo. Dominikan�w. W latach 1810-1812 z ramienia konwentu by? �commendariusem� (zarz?dc?) w parafii Kaszczorek pod Toruniem. 29 VII 1814 r. zosta? przeorem konwentu che?mi?skiego. Zmar? w Che?mnie 7 VII 1815 r.[5]

            Ze zwi?zku przodk�w mojej mamy Aliny w parafii Osiek pod Brodnic? � Paw?a Cyrankowskiego i Teresy ze Strusie?skich urodzi?o si? czworo dzieci � Teodor (10 IV 1813 r.), Marianna (8 II 1816 r.), J�zef (2 I 1818 r.), Andrzej (14 XI 1819 r.).[6] Po ?mierci Teresy Pawe? o?eni? si? powt�rnie. Kolejna ?ona Jadwiga zmar?a jednak wkr�tce, a 28 VIII 1828 r. odszed? sam Pawe?.[7] Osierocone dzieci przygarn??a jego dalsza rodzina mieszkaj?ca po drugiej stronie pobliskiej granicy � na terenie Prus Zachodnich.

            W okresie powstania styczniowego ochotnicy z zaboru pruskiego zasilali polskie oddzia?y w Ziemi Dobrzy?skiej. Cz?onkowie konspiracji che?mi?sko-pomorskiej z terenu Prus Zachodnich po przekroczeniu granicy szli do powstania. Dosi?g?y ich represje � zsy?ki na Sybir i wcielanie do rot aresztanckich (karnych kompanii w wojsku carskim).[8] W powstaniu brali udzia? tak?e samorzutni ochotnicy z Ziemi Che?mi?skiej i Micha?owskiej, nie zwi?zani z konspiracj?. Du?y wk?ad w tej formie wsparcia mieli mieszka?cy le??cego za granicznym kordonem Jastrz?bia (obecnie powiat brodnicki). Znany historyk regionalista ks. Czes?aw Lissowski � zamordowany przez Niemc�w kap?an i spo?ecznik z Rypina � odnotowa? w swoim wykazie powsta?c�w Andrzeja Cyrankowskiego z Jastrz?bia, kt�ry 22 V 1863 r. zosta? �oddany do wojska�.[9]

            Z tragicznymi losami polskiego duchowie?stwa w okresie II wojny ?wiatowej zwi?zana jest posta? ks. Jana Cyrankowskiego. Urodzi? si? 10 XI 1907 r. w Osowie (powiat starogardzki) w rodzinie Micha?a i Walerii z Borzyszkowskich. W 1926 r. wst?pi? do pelpli?skiego seminarium duchownego. ?wi?cenia kap?a?skie otrzyma? 20 XII 1930 r. Jako neoprezbiter by? wikariuszem w Toruniu, w ko?ciele pw. Naj?wi?tszej Maryi Panny. W 1932 r. zosta? prefektem w Gimnazjum Humanistycznym w Che?m?y. W 1936 r. ustanowiono go wikariuszem katedralnym i profesorem Gimnazjum Biskupiego Collegium Marianum w Pelplinie. Pe?ni? obowi?zki kierownika Sodalicji Maria?skiej, penitencjarza katedralnego i urz?dnika Kurii Biskupiej. By? aktywnym publicyst? na ?amach pism katolickich. Po wybuchu II wojny ?wiatowej i zaj?ciu Pelplina Niemcy zg?adzili prawie wszystkich kap?an�w stolicy diecezji che?mi?skiej. Ks. Jan Cyrankowski zosta? rozstrzelany w drugiej grupie duchownych � 28 X 1939 r. w Szp?gawsku.[10]

            W lipcu 2010 r., podczas pobytu w P?ocku, zapoznawa?em si? z aktami parafii mojego pochodzenia � w Radominie w Ziemi Dobrzy?skiej, przechowywanymi w Archiwum Diecezjalnym. Ksi?ga zgon�w za?o?ona w 1769 r. rozpoczyna si? symbolicznie od wpisu o ?mierci dziedzica Radomina Paw?owskiego i od tego, ?e w walce z Kozakami zgin?? porucznik Przeciszewski. I pewnie o dramacie, kt�ry si? wtedy rozegra? niewiele by?my wiedzieli, gdyby nie to, ?e opisa? to wszystko uczestnik wydarzenia - �wczesny konfederata barski a p�?niej ksi?dz i pami?tnikarz � J?drzej Kitowicz.[11]

            J. Kitowicz tak przedstawi? bitw? 14 IX 1769 r., w dzie? podwy?szenia ?w. Krzy?a, mi?dzy konfederatami a Moskalami, kt�ra przynios?a Radominowi po?og? i nieszcz??cie: �Gdy Sk�rzewski nadci?gn??, znowu si? konfederaci wtarli do wsi, z kt�rymi Moskale zapalili wie?, a konfederaci z Moskalami gumna dworskie i stodo?y. Tak strzelaj?c si? ca?y dzie?, w dymie strasznym mi?dzy dwiema ogniami, wygubili Moskal�w do 300, wed?ug relacji jednego kaprala z?apanego zosta?o ich we dworze 50 i ci si? utrzymali z komendantem, bo konfederaci straciwszy tak?e swoich do 200, opr�cz ranionych 90, nad wieczorem odst?pili, nie mog?c reszty, okopanej i harmat? przyst?pu bliskiego broni?cej, pon?ka?, do tego postraszeni mi?dzy sob? sukursem, kt�ry Moskalom nie nadszed? a? nazajutrz. Wie? ca?a i gumna dworskie posz?y w perzyn?, sam tylko dw�r, opodal innych budynk�w b?d?cy, ocala? od po?aru. Pleban miejscowy, uchodz?c z plebanii drewnianej ogniem p?on?cej do ko?cio?a murowanego, na progu ko?cielnym od kuli harmatnej moskiewskiej poleg?. Szlachcic tak?e Paw?owski, dziedzic Radomina ludzko?? swoj? gard?em przyp?aci? i jaka? panna Morawska zabici od ksi???cia Wo?konskiego, komendanta moskiewskiego, z suspicji, i? oni pod pozorem wina pos?ali ch?opa do Golubia dla dania zna? konfederatom, lubo ta wiadomo?? dosta?a si? trafunkiem konfederatom od pomienionego ch?opa, w rzeczy samej po wino do Golubia bez wiadomo?ci o konfederatach pos?anego�.[12]  

            Opisane wypadki, mog?ce si? skojarzy? nam wsp�?cze?nie ?yj?cym z klimatem �Pana Tadeusza� Adama Mickiewicza, by?y dla parafii radomi?skiej katastrof?. Sp?on??y bezcenne archiwalia gromadzone od ?redniowiecza, wraz z ksi?gami parafialnymi. Tragicznie zgin?? ksi?dz proboszcz. Dow�dca Moskali ksi??? pu?kownik Wo?ko?ski, zapewne krewny �wczesnego ambasadora Rosji w Warszawie � ksi?cia Michai?a Wo?ko?skiego, mszcz?c si?, kaza? zamordowa? niewinnego nadci?gni?ciu wojsk konfederackich dziedzica Paw?owskiego.

            Mimo du?ych strat poniesionych przez Polak�w bitwa radomi?ska by?a najwi?kszym zwyci?skim starciem pochodz?cych z Wielkopolski oddzia?�w konfederat�w barskich. Przemilczana zosta?a ca?kowicie przez Rosjan, co by?o ich sta?? w takich wypadkach metod?.[13] 

            W 1999 r. nak?adem Towarzystwa Naukowego P?ockiego opublikowano dotycz?ce Ziemi Dobrzy?skiej protoko?y z wizytacji generalnej diecezji p?ockiej odbytej w 1775 r. W jednym z protoko?�w znalaz?o si? stwierdzenie: �W ziemi dobrzy?skiej Moskwa grasuje�. W materiale z wizytacji parafii radomi?skiej napisano m.in.: �Ko?ci�? we wsi Radominie w ziemi dobrzy?skiej, w powiecie rypi?skim le??cej, murowany, formy czworograniastej, od kogo erygowany by? ?adnego nie masz dokumentu, albowiem wszystkie dokumenta jedne z plebani? razem spali?y si?, drugie z ko?cio?a z ca?ym sprz?tem ko?cielnym zabrano podczas potyczki konfederat�w z Moskw? dnia 14 wrze?nia 1769. O jego konsekracji dowodu inszego nie masz, jak tylko krzy?e na ?cianach wyra?one�.[14]

             Z za?o?onych po bitwie radomi?skiej 1769 r. ksi?g parafialnych, prowadzonych do pocz?tku XIX w. w j?zyku ?aci?skim, do naszych czas�w zachowa?y si? w Archiwum Diecezjalnym w P?ocku tylko dwie � ksi?ga za?lubin i ksi?ga zgon�w. Zagin??a ksi?ga chrzt�w. Dane ze wszystkich trzech tych ksi?g w spos�b zbiorczy odzwierciedla powsta?y na pocz?tku XIX w. summariusz.[15]

            W czasie II wojny ?wiatowej ksi?gi parafialne ziem wcielonych do Rzeszy by?y przejmowane przez Niemc�w, a Gestapo czyni?o z nich skuteczny materia? do rozpracowywania lokalnych ?rodowisk polskich. Du?a cz??? przej?tych ksi?g wr�ci?a do kraju dopiero po roku 2000.

            W zachowanych ?aci?skich ksi?gach Radomina wpisy dotycz?ce konkretnych ludzi zawiera?y okre?lenie ich statusu spo?ecznego. Gdy wprowadzono p�?niej ksi?gi w j?zyku polskim � wpisy dotyczy?y ju? jedynie statusu zawodowego i ?r�de? utrzymania.

            W najstarszych radomi?skich ksi?gach w j?zyku ?aci?skim wyst?puj? 3 kategorie spo?eczne: �generosus�, �honestus�, �laboriosus�. �Generosus� to urodzony, przedstawiciel ?redniej szlachty. Takich wpis�w w badanym materiale odnalaz?em zaledwie kilka. �Honestus� � to zacny, znamienity, znakomity, dobrze urodzony, uczciwie urodzony, jeden ze stanu rycerskiego. Tak na terenie ziemi dobrzy?skiej i szerzej diecezji p?ockiej okre?lano w tym czasie szlacht? zagrodow?. Na takie wpisy natyka?em si? du?o cz??ciej. Co ciekawe w?r�d �honestus� znalaz?em nazwiska Pl?skowski i Kretkowski, a wi?c przedstawicieli rodzin ?redniej szlachty. �Laboriosus� to pracowity, czyli ch?op obj?ty obowi?zkiem pa?szczy?nianym.

            Poszukuj?c moich przodk�w � Laskowskich, w linii prostej, przegl?da?em najstarsze akta p?ockie w j?zyku ?aci?skim i p�?niejsze akta parafialne w j?zyku polskim, a po powstaniu 1863 r. w j?zyku rosyjskim � przechowywane w Archiwum Pa?stwowym w Toruniu.

            Pozwoli?o mi to ustali?, ?e moim antenatem w linii prostej jest szlachcic �honestus� Jan Laskowski, kt�ry 15 XI 1810 r. zawar? zwi?zek ma??e?ski z Mariann? z domu Lewandowsk?. Dwoje ich dzieci zmar?o � Wojciech (13 VI 1814 .) i J�zef (23 IX 1824 r.).[16]

            O szcz??liwych narodzinach pozosta?ych dzieci ?wiadcz? wpisy ju? w aktach w j?zyku polskim, gdzie Jan Laskowski wyst?puje jako w?odarz (zarz?dca folwarku). 28 V 1821 r. przed komendarzem parafii radomi?skiej okazywa? urodzonego dzie? wcze?niej syna, kt�remu nadano imi? Antoni � �w przytomno?ci� guwernera dworu radomi?skiego i lokaja.[17]

9 X 1825 r. urodzi?o si? kolejne dziecko Laskowskich � c�rka Marianna, a 9 VI 1829 r. syn Jan.[18]

            W maj?tkach bogatego, wywodz?cego si? z Ziemi Che?mi?skiej, rodu Cissowskich na terenie parafii Radomin w pierwszej po?owie XIX w. byli jeszcze dwaj w?odarze z rodziny Laskowskich. W zapisie w ksi?gach parafialnych odnotowano zawarcie 23 XI 1824 r. zwi?zku ma??e?skiego mi?dzy Miko?ajem Laskowskim a Franciszk? Lewandowsk?. Miko?aj by? synem Jana Laskowskiego, wyst?puj?cego jako w?odarz, i Katarzyny z Wierci?skich. Tak?e sam Miko?aj Laskowski zosta? po pewnym czasie w?odarzem. ?wiadcz? o tym wpisy najpierw o ?mierci jego syna Micha?a 29 IX 1840 r., a potem o okazaniu 13 I 1842 r. szcz??liwie urodzonego drugiego syna Jana.[19]

            W okresie dwudziestolecia mi?dzywojennego dzisiejsza gmina Radomin nazywa?a si? gmin? P?onne (z siedzib? w?adz w Radominie). W 1939 r., po wkroczeniu wojsk niemieckich, zamordowany zosta? w�jt gminy P?onne � Stefan Bo?ejewicz � szwagier mojej babki J�zefy Laskowskiej z domu Malinowskiej, m?? Katarzyny z domu Malinowskiej.[20]

            Jak pisze Marcin Grabowski: �... prawdopodobnie by?a to kara za udzielenie przez mieszka?c�w gminy pomocy polskim ?o?nierzom, zrabowano r�wnie? stanowi?cy symbol w?adzy pa?stwowej reprezentowanej przez w�jta wybity w 1919 r. medalion. Odnalaz? si? on w 2009 roku. Prawowitym w?a?cicielom pr�bowa?a zwr�ci? go obywatelka Niemiec, prawdopodobnie wdowa po oficerze Wehrmachtu bior?cym udzia? w dzia?aniach wojennych na terenie Polski. Medalion zosta? przekazany przedstawicielom radomi?skich w?adz przez dyrekcj? Muzeum Historii Wojskowo?ci w Wolkenstein�.[21]

            Wcielona do Rzeszy Ziemia Dobrzy?ska zosta?a obj?ta dzia?aniami zwi?zanymi z wyniszczeniem narodu polskiego i ca?kowit? germanizacj?. Jednym z element�w tej polityki by?o przejmowanie ziemi. Moi dziadkowie, Adam i J�zefa Laskowscy, prowadzili w Radominie du?e (blisko 30 ha), dobrze prosperuj?ce gospodarstwo. Wiosn? 1941 r. zostali ostrze?eni przez Niemca z miejscowo?ci Gaj o gro??cym im niebezpiecze?stwie. Opu?cili gospodarstwo wieczorem, przed noc? w kt�r? przyszli Niemcy. W tym czasie usuni?cie z gospodarstw i wyw�zka obj??y pozosta?e cz??ci rodziny Laskowskich, ich krewnych i powinowatych - brat Adama, Ignacy, wraz z rodzin? zosta? wywieziony do obozu w Potulicach. Gospodarstwo w Radominie przekazano Niemcom przesiedlonym z Besarabii. Rodzina Adama i J�zefy znalaz?a przysta? na opuszczonym gospodarstwie w Tr?binie, ze zrujnowanym domem � wskazanym przez niemieckiego zarz?dc? maj?tku Ostrowite. Gdy zacz??o im dobrze i?? i �stan?li na nogi� � Laskowscy zostali wyrzuceni i z tego gospodarstwa. Do ko?ca wojny wynajmowali si? do pracy u Niemc�w jako wyrobnicy.[22]

              Po wojnie wr�cili na swoje gospodarstwo do Radomina. W latach czterdziestych m�j dziadek Adam Laskowski nale?a? do Polskiego Stronnictwa Ludowego Stanis?awa Miko?ajczyka, jedynej oficjalnej alternatywy dla budowanego systemu komunistycznego � broni?cej niepodleg?o?ci Polski. W 2012 r. otrzyma?em z Instytutu Pami?ci Narodowej w Warszawie dokument dotycz?cy jego osoby. Adam Laskowski by? rozpracowywany przez Powiatow? Delegatur? ds. Bezpiecze?stwa Publicznego w Rypinie. Prowadzono przeciwko niemu spraw? ewidencyjno � operacyjno - informacyjn?. Teczka inwigilowanego zosta?a zniszczona. W przekazanej mi kopii zachowanej w archiwum IPN karty E-14 znajduj? si? stwierdzenia: �Ku?ak wrogo ustosunkowany do w?adzy ludowej, cz?. PSL-wnik�.[23]

            Innym dowodem dzia?a? podejmowanych przez Urz?d Bezpiecze?stwa s? akta sprawy s?dowej przeciwko mojemu ojcu Janowi Laskowskiemu. Akta w tym przypadku przej?? do swoich zbior�w archiwalnych IPN w Bydgoszczy. Jest to zapis sprawy tocz?cej si? przed S?dem Powiatowym w Rypinie w 1952 r. Jan Laskowski jako siedemnastolatek zosta? oskar?ony o zakup lejc parokonnych i bata z niewiadomych ?r�de?, na szkod? Rolniczej Sp�?dzielni Produkcyjnej. Rypi?ski s?dzia Cz. Krajewski okaza? si? odporny na �oddech� stalinizmu i w tej sfingowanej sprawie wyda? wyrok uniewinniaj?cy.[24] Je?li doda? do tego ca?y kontekst walki z �ku?actwem� w latach pi??dziesi?tych, domiary podatkowe nak?adane na mojego dziadka, zamieszczanie jego podobizn na budynku urz?du gminy (�ku?ak� z r?koma za pasem, stoj?cy przed bocianim gniazdem) � by?oby to zapewne ?wietnym materia?em dla mistrzyni pi�ra Marii D?browskiej jako realistycznej obserwatorki ?ycia spo?ecznego.

            Represje polityczne okresu stalinizmu doprowadzi?y do skierowania Jana Laskowskiego i, wcze?niej, jego starszego brata Henryka do s?u?by wojskowej w Kopalni W?gla Kamiennego �Wujek� w Katowicach.[25]

            Tego typu skierowa? dokonywa?, spo?r�d ?rodowisk zakwalifikowanych jako wrogie ustrojowi, Urz?d Bezpiecze?stwa. Po 1989 r. proceder zwi?zany z organizacj? i funkcjonowaniem batalion�w g�rniczych zosta? uznany za zbrodni? komunistyczn?. Ich numeracja mia?a charakter ci?g?y w skali ca?ego obozu kraj�w podleg?ych ZSRR. W rzeczywisto?ci by?y to ?agry w?glowe pod parawanem zast?pczej s?u?by wojskowej i pod nadzorem Informacji Wojskowej.

            Kierowani z Ziemi Dobrzy?skiej do kopal? poborowi przenosili si? z urokliwej krainy jezior, pag�rk�w i strumieni na dno obcego im w?glowego piek?a. Wiele informacji o s?u?bie w 2. Batalionie G�rniczym w KWK �Wujek�, w kt�rym znale?li si? Henryk i Jan Laskowscy, przynosz? akta ?ledztwa Prokuratury IPN w Katowicach.

            Szczeg�lnie poruszaj?ce s? protoko?y przes?ucha? ?wiadk�w, kt�rzy znale?li si? w �Wujku� w zwi?zku ze spraw? s?upsk?. 5 III 1953 r., w dzie? ?mierci J�zefa Stalina, spod S?upska na samolocie bojowym MIG 15A uciek? na Bornholm por. Franciszek Jarecki. Represje po tym fakcie obj??y wszystkie jednostki lotnicze w kraju i szczeg�lnie szko?? lotnicz? zlokalizowan? w S?upsku.

            ?o?nierze kierowani ze S?upska do 2. Batalionu G�rniczego w Katowicach zobaczyli ?wiat na pograniczu ?ycia i ?mierci. ?o?nierze � g�rnicy nie mieli w og�le wolnych niedziel. Byli kra?cowo wykorzystywani przez dyrekcj? �Wujka� w biciu socjalistycznych plan�w wydobycia. Przes?uchiwany jako ?wiadek w 2006 r. Eugeniusz Zakrzewski relacjonowa?: �By?a to niezwykle ci??ka, wr?cz kator?nicza praca. Ka?dego dnia trzeba by?o przerzuci? ?opat? i r?koma kilkadziesi?t ton w?gla. Niejednokrotnie by?o tak, ?e pracowali?my w pozycji zgi?tej i na kolanach stoj?c lub kl?cz?c w wodzie. [...] Spo?r�d 22 ?o?nierzy, kt�rych ze S?upska skierowano do kopalni �Wujek� 7 w tej kopalni zgin??o�.

            ?wiadek Tadeusz Jaworski przed Prokuratorem IPN stwierdza?: �Praca ta by?a nie tylko bardzo ci??ka, ale i szczeg�lnie niebezpieczna. Do przodka dociera?o si? wielokrotnie po godzinnym czo?ganiu si? w bardzo w?skich korytarzach, bo stan?? si? tam nie dawa?o. [...] By?y oczywi?cie tak?e maszyny wydobywcze, ale te obs?ugiwali cywilni g�rnicy. Z uwagi na to, ?e ?o?nierze g�rnicy nie posiadali potrzebnej wiedzy i do?wiadczenia wypadki w?r�d nich zdarza?y si? du?o cz??ciej ni? w?r�d pracownik�w cywilnych. [...] Takie wypadki zdarza?y si? na co dzie?. By?o ich bardzo wiele. Ko?czy?y si? cz?sto nie tylko kalectwem, ale i ?mierci?�.[26]

            M�j ojciec, Jan Laskowski, po odbyciu s?u?by wojskowej wr�ci? do Radomina z kopalni �Wujek� z od?o?onym wyrokiem ?mierci � pylic? p?uc, na kt�r? nie zapadali po dw�ch latach zatrudnieni w kopalniach cywile, bo kierowano ich na inne miejsca pracy i traktowano w og�le inaczej. J. Laskowski zmar? w wieku 35 lat.