ALBUM  KARNKOWSKICH,

czyli czasy bezpowrotnie minione.

KARNKOWSCY  Z  KARNKOWA

Karnkowo po?o?one jest oko?o 4 km na wsch�d od Lipna, przy drodze krajowej z Torunia do Warszawy. Administracyjnie Karnkowo jest wsi? w obecnej gminie Lipno, w powiecie lipnowskim. Od najdawniejszych czas�w do dnia dzisiejszego, wed?ug administracji ko?cielnej, jest siedzib? parafii rzymskokatolickiej pw. ?w. Jadwigi w diecezji p?ockiej. Od pocz?tku swego istnienia stanowi?o w?asno?? rycersk?, od nazwy kt�rej heraldycy wywodz? jeden z najstarszych rod�w ziemi dobrzy?skiej - Karnkowskich herbu Junosza.

Reprezentantem XV pokolenia Karnkowskich z Karnkowa jest Ignacy (1857-1928), trzeci syn  Konstantego i Marii z Che?mickich, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, dzia?acz niepodleg?o?ciowy i spo?eczny. Dziedzic Karnkowa poprzez ma??e?stwo z  Pelagi? J�zefin? vel. J�zef? hrabiank? Czack? (1868-1950)[i] wyni�s? na wy?szy poziom dotychczasow? pozycj? swojego rodzinnego rodu, poprzez ma??e?stwo z przedstawicielk? arystokracji zbli?y? si? elitarnych rod�w Kr�lestwa Polskiego. ?lub odby? si? w 1888 r. w ko?ciele ?w. Krzy?a w Warszawie przy udziale kilkuset ziemian. Oficjalnymi ?wiadkami za?lubin byli Stefan ksi??? Lubomirski, Antoni hrabia Potocki i Zdzis?aw hrabia Zamoyski. Hrabianka Czacka pochodzi?a z Wo?ynia, by?a wnuczk? Tadeusza Czackiego z Porycka, za?o?yciela liceum krzemienieckiego, badacza dziej�w narodowych i prawodawstwa. Jej ojciec Feliks Czacki - szambelan dworu cesarsko-rosyjskiego, o?eniony z Led�chowsk?, by? w?a?cicielem d�br ziemskich Koniuchy.  

Ignacy i Pelagia z hr. Czackich zapocz?tkowali XVI pokolenie Karnkowskich z Karnkowa. Z tego zwi?zku urodzi?o si? czworo dzieci: Teresa (1890-1967), Stanis?aw Marian (1893-1939?), Jan Adam Marian (1896-1977) i  Zofia (1897-1976).

W 1977 r. linia Karnkowskich z Karnkowa wymar?a po mieczu z dniem ?mierci ostatniego przedstawiciela XVI pokolenia - Jana s. Ignacego.

UPADEK MAJ?TKU

Maj?tek ziemski Karnkowo w pierwszym ?wier?wieczu XX w., za czas�w dziedzica Ignacego Karnkowskiego, liczy? ponad 1500 ha. Karnkowscy zamieszkiwali w dworze murowanym z ceg?y na podmurowaniu kamiennym, otynkowanym, krytym dwuspadzistym dachem, stanowi?cym g?�wny punkt za?o?enia dworskiego usytuowanego na po?udniowo-wschodnim skraju wsi, przy obecnej drodze z Torunia do Warszawy. Ca?o?? za?o?enia dworsko-parkowego sk?ada?a si? z zespo?u rezydencjonalnego (dw�r, oficyny, dworek, park), folwarku i zabudowy gorzelni. Po ?mierci Ignacego w 1928 r., trzy lata p�?niej maj?tek zosta? przej?ty przez dzieci. Dobra pozbawione jednego w?a?ciciela zosta?y zad?u?one w okresie kryzysu gospodarczego. W latach 1935-1936 by?y kilkakrotnie wystawiane na sprzeda? przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Warszawie. Do sprzeda?y jednak nie dosz?o z powodu braku nabywc�w. Do wrze?nia 1939 r. oficjalnym zarz?dc? maj?tku Karnkowo by? syn Ignacego - Stanis?aw Marian. Jednak?e wydaje si? , i? wiod?c? rol? w podejmowaniu strategicznych decyzji w sprawach funkcjonowania maj?tku posiada?a r�wnie? matka - Pelagia Ignacowa z Czackich. Jej zachowanie wynikaj?ce z zakorzenionej mani wy?szo?ci, w�wczas charakterystycznego zachowania  przedstawicieli sfer arystokratycznych, bez w?tpienia zmierza?o do stworzenia wizerunku Karnkowskich z Karnkowa jako wa?nego rodu nie tylko w ziemi dobrzy?skiej. Jednak?e ci?g?e utrzymywanie tej kosztownej wizerunkowej pozycji wymaga?o sporych kapita?�w, kt�rych wci?? brakowa?o. Z genealogicznego punktu widzenia, wartym podkre?lenia s? snobistyczne zachowania Pelagii z Czackich Karnkowskiej, kt�re dostarczaj? szczeg�?owej wiedzy na temat stosunk�w rodzinnych panuj?cych pomi?dzy przedstawicielami XV i XVI pokolenia Karnkowskich z Karnkowa.

Wed?ug Bogdana J�zefa Na??cza Che?mickiego (1895-1982), spokrewnionego z Karnkowskimi, Ignacy by? typem kulturalnego i wykszta?conego szlachcica, przygaszonego jednak przez swoj? arystokratyczn? ?on?, kt�ra sprawowa?a, pod ka?dym wzgl?dem niepomy?lne rz?dy. Dwie c�rki marynowa?a w domu - przeznaczaj?c je na jaki? wielki maria?, a syn�w kszta?ci?a w Szwajcarii, w snobistycznym mi?dzynarodowym ?rodowisku. Wyro?li na lump�w, lekkoduch�w i zad?u?ali maj?tek.

Na uwag? zas?uguje fakt, ?e do tej opinii przychyla si? r�wnie? kronikarz rodu  - Kazimierz Karnkowski. Autor ten w kilkutomowym opracowaniu z 2012 r. "Historia rodu Karnkowskich", ujawni? wyj?tkowe szczeg�?y z ?ycia Zofii Karnkowskiej (1897-1976) - c�rki Ignacego i Pelagii z Czackich ma??onk�w Karnkowskich. Zofia bez zgody matki wysz?a za m?? za Andrzeja Kulwiecia, absolwenta historii i filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiello?skim w Krakowie oraz studenta historii na Oxfordzie. Ochotnika I Kadrowej Kompanii Legion�w J�zefa Pi?sudskiego. P�?niejszego porucznika - oficera ??cznikowego Ministerstwa Spraw Wojskowych przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych, adiutanta genera?a W?adys?aw Sikorskiego. Matka Zofii uzna?a to ma??e?stwo za mezalians, wydziedziczy?a oraz wypowiedzia?a jej wizyty w Karnkowie, toleruj?c jedynie przyjazdy wnuczki. Zofia z rodzin? zamieszka?a w Bydgoszczy. Ironia losu sprawi?a, ?e po 1945 r. Pelagia nie maj?c si? gdzie podzia?, zosta?a przygarni?ta do ko?ca swego ?ycia (z c�rk? Teres?) u Zofii, kt�r? uprzednio wydziedziczy?a. 

W 1939 r. maj?tek Karnkowo zosta? przej?ty przez administracj? okupanta hitlerowskiego. Po wojnie w wyniku reformy rolnej przeszed? na rzecz skarbu pa?stwa.  Dopiero po up?ywie kolejnych pi?ciu dekad dw�r sta? si? ponownie w?asno?ci? prywatn?.  W 1996 r. zosta? wykupiony przez Andrzeja Karnkowskiego, przedstawiciela linii Karnkowskich z ?az, nast?pnie przeszed? do kilku kolejnych w?a?cicieli.

SKARB

W przytaczanej ju? "Historii rodu Karnkowskich", autor kilkukrotnie po?o?y? mocne akcenty na w?asne negatywne oceny mieszka?c�w powojennego Karnkowa, przerzucaj?c na nich ca?? odpowiedzialno?? za kradzie?e i zniszczenia rzeczy ruchomych stanowi?cych wyposa?enie dworu w latach czterdziestych XX w. oraz dewastacj? budynk�w za?o?enia dworsko-parkowego w latach p�?niejszych. Bez wdawania si? w polemik? warto jedynie doda?, ?e przedstawiciele w?adzy ludowej po 1944 r. cz?stokro? inspirowali tego typu dzia?ania, na pewno dawali ciche przyzwolenie sprawcom tych wyst?pk�w. Przy ostatecznej ocenie przemian ustrojowych z lat czterdziestych XX w. warto jednocze?nie pami?ta?, ?e sprawstwo kierownicze jest zawsze o wiele ci??szym grzechem ni? nawet ohydne czyny pojedynczych os�b. Historia dostarcza licznych przyk?ad�w, i? w ka?dej spo?eczno?ci wyst?puj? osobnicy, kt�rych ?ycie toczy si? ciemnymi i kr?tymi ?cie?kami ani?eli jasn? i prost? drog? przykaza? dekalogu. Naszym zdaniem, stygmatyzowanie ca?ej lokalnej spo?eczno?ci wiejskiej jest co najmniej nadu?yciem.

Kilkana?cie lat temu w czasie remontu budynku mieszkalnego w Karnkowie, ufundowanego w dwudziestoleciu mi?dzywojennym pokoj�wce i lokajowi przez Karnkowskich, na strychu odnaleziono zawilgocony i cz??ciowo zniszczony album fotograficzny. Dzi?ki historycznej czujno?ci Krzysztofa Oko?skiego album zosta? przej?ty od znalazc�w. W pierwszej kolejno?ci, poprzez zeskanowanie zabezpieczono ju? w�wczas ma?o czytelne fotografie przed ca?kowit? ich destrukcj?. K. Oko?ski, maj?c ?wiadomo?? tkwi?cego w tych zdj?ciach olbrzymiego potencja?u poznawczego do ewentualnych bada? dziej�w naszego regionu, przekaza? kompletny album Muzeum Ziemi Dobrzy?skiej w Rypinie.

Jednocze?nie mamy nadziej?, ?e prace konserwacyjne zako?czy?y si? pe?nym sukcesem, a pracownicy muzeum dokonali identyfikacji wszystkich zdj??. Naszym zdaniem, jest to regionalny skarb ikonograficzny - cenne ?r�d?o do bada? historii ziemia?stwa ziemi dobrzy?skiej.

Ca?kiem niedawno nawi?zali?my kontakt z g?�wnym bohaterem ocalenia albumu. Pan Krzysztof przychyli? si? do naszej pro?by i bezinteresownie przekaza? Redakcji posiadane skany. Po technicznej obr�bce nieczytelnych zdj?? oraz dodaniu autorskich opis�w, mo?emy zaprezentowa? nieznane dot?d widoki, kt�re doskonale oddaj? ten specyficzny klimat dnia powszedniego w maj?tku ziemskim na pocz?tku XX w.

Na podstawie zachowanych inicja?�w: "PK 1913", utrwalonych widok�w oraz uk?adu poszczeg�lnych fotografii, z du?? doz? prawdopodobie?stwa granicz?c? niemal z pewno?ci? przyjmujemy, ?e autork? zdj?? lub moderatork? albumu by?a Pelagia z Czackich Karnkowska. 

Na szczeg�ln? uwag? zas?uguj? r�wnie? zidentyfikowane przez nas zdj?cia z Wo?ynia ukazuj?ce nieistniej?ce ju? pa?ace w Portycku.

O ironio losu, potomkowie tamtych rzekomych barbarzy?c�w wywodz?cy si? z wiejskiej spo?eczno?ci Karnkowa odnale?li oraz uchronili przed ca?kowitym zniszczeniem album fotograficzny z kolekcji Karnkowskich, a pisz?cy te s?owa - potomek osiemnastowiecznego ch?opa, prezentuje ocalone zdj?cia ku przybli?eniu prawdy historycznej oraz obiektywnemu poznawaniu dziej�w rodzin ziemi dobrzy?skiej(sic!)

Redaktor, wrzesie? 2017 r.

Foto. Karta albumu Karnkowskich z 1913 r., stan bezpo?rednio po odnalezieniu, fot. K. Oko?ski.

KO?CI�? W KARNKOWIE
1		Karnkowo, 1913, trakt bity w Karnkowie, widok w kierunku Sk?pego [obecnie droga krajowa Toru? - Warszawa]
2		Karnkowo, 1913, widok sytuacyjny usytuowania ko?cio?a pw. ?w. Jadwigi wzgl?dem traktu.
3		Karnkowo, 1913, widok og�lny wie?y ko?cielnej.
4		Karnkowo, 1913, brama wej?ciowa do ko?cio?a od strony traktu bitego.
5		Karnkowo, 1913, panorama wsi Karnkowo, widok od po?udnia. Po prawej stronie wie?y ko?cielnej widoczny  komin browaru oraz fragment zespo?u rezydencjonalnego.
DW�R W KARNKOWIE
6		Karnkowo, 1913, g?�wny wjazd do zespo?u rezydencjonalnego. Widok odcinka wjazdu od drogi wiejskiej do bramy - aleja lipowa.
7		Karnkowo, 1913, fasada dworu klasycystycznego wzniesionego w pierwszym ?wier?wieczu XIX w. [ budynek jednopi?trowy, murowany z ceg?y na podmurowaniu kamiennym, otynkowany, przykryty dwuspadowym dachem]
8		Karnkowo, 1913, je?d?cy na tle fragmentu fasady dworu, widoczny obszerny podjazd przedzielony gazonem.
9		Karnkowo, 1913, dw�r, widok elewacji wschodniej - ogrodowej.
10		Karnkowo, 1913, widok obszernej polany w dworskim parku krajobrazowym.
11		Karnkowo, 1913, podjazd do dworu od strony parku.
12		Karnkowo, 1913, taras z wej?ciem do dworu od strony parku.
13		Karnkowo, 1913, fragment dworskiego parku krajobrazowego. W tle widoczna ko?cielna wie?a oraz oficyna po?udniowa [rozebrana w latach 60. XX w.].
PA?AC CZACKICH W PORTYCKU
14		Portyck [obecnie wie? na Ukrainie , w obwodzie wo?y?skim],  1913, fasada pa?acu lewego (mieszkalnego) wybudowanego ok. 1808 r. w stylu empire [styl cesarstwa], nale??cego do rodu Czackich [pa?ac lewy zosta? zrabowany i zdewastowany w 1916 r., po odnowieniu pozostawa? w posiadaniu Czackich do wrze?nia 1939 r., w 1941 r. sp?on??].
15		Portyck [obecnie wie? na Ukrainie , w obwodzie wo?y?skim], 1913, widok fasady pa?acu prawego (biblioteka i zbiory sztuki) wybudowanego ok. 1808 r. w stylu emipre [styl cesarstwa], nale??cego do rodu Czackich [pa?ac zosta? spalony w 1915 r.].
16		Portyck [obecnie wie? na Ukrainie , w obwodzie wo?y?skim], ok.1900 r., Ignacy i Pelaga z hr. Czackich ma??onkowie Karnkowscy w dwukonnej bryczce na podje?dzie do pa?acu "lewego" w wo?y?skich dobrach rodu Czackich.
17		Portyck [obecnie wie? na Ukrainie, w obwodzie wo?y?skim], ok. 1900 r.,  portret  przy oknie  pa?acu Czackich, Pelagii J�zefiny vel. J�zefy z Czackich Karnkowskiej.
NATURA W KARNKOWIE
18		Karnkowo, 1913, w drodze na wycieczk? do Karnkowskiego lasu.
19		Karnkowski las, 1913, spacer po lesie.
20		Karnkowski las, 1913, spacer po lesie.
21		Karnkowski las, 1913, widok polany otoczonej le?nym strumieniem.
22		Karnkowski las, 1913, widok le?nego strumienia.
23		Karnkowski las, 1913, przej?cie po zwalonym drzewie le??cym ponad dnem le?nego strumienia.
24		Karnkowski las, 1913, odpoczynek drzewie zwalonym w poprzek jaru.
25		Karnkowo, 1913, staw w Karnkowskim lesie.
26		Karnkowo, 1913, strumie? w Karnkowskim lesie.
27		Karnkowo, 1913, strumie? w Karnkowskim lesie.
28		Karnkowo, 1913, portret zielarki - dziewczynki z nar?czem kwiat�w i zi�?.
29		Karnkowo, 1913, dziewczynka siedz?ca na drzewie w sadzie owocowym.
R�D KARNKOWSKICH z KARNKOWA, XV i XVI POKOLENIE
30		Karnkowo, 1913, portret dziedzica d�br ziemskich  Karnkowo,  Ignacego  Karnkowskiego, s. Konstantego (1857-1928).
31		Karnkowo, 1913, portret Pelagii J�zefiny vel. J�zefy z hr. Czackich Karnkowskiej,  (1868-1950), c. hr. Feliksa, ?ony Ignacego.
32		Karnkowo, 1913, dzieci Ignacego i Pelagii: Teresa (1890-1967)  i Stanis?aw  Marian (1893-1939?) Karnkowscy, przy balustradzie ogrodowego tarasu.
33		Karnkowo, 1913, taras dworu od strony ogrodu, dzieci Ignacego i Pelagii: Teresa (1890-1967) i Stanis?aw  Marian (1893-1939?) Karnkowscy.
34		Karnkowo, 1913, portret kobiety siedz?cej w fotelu przy oknie.
35		Karnkowo, 1913, portret kobiety w kapeluszu siedz?cej przy stole.
36		Karnkowo, 1913, portret Teresy Karnkowskiej (1890-1967), c. Ignacego i Pelagii .
37		Karnkowo, 1913, portret kobiety siedz?cej  w fotelu przy oknie.
38		Karnkowo, 1913, portret Teresy Karnkowskiej (1890-1967), c. Ignacego i Pelagii .
39		Karnkowo, 1913, portret Stanis?awa Mariana Karnkowskiego (1893-1939?), s. Ignacego  i Pelagii.
40		Karnkowo, 1913, portret m??czyzny siedz?cego na marmurowej ?awce.
41		Karnkowo, 1913, portret Zofii Karnkowskiej (1897-1976),  c. Ignacego i Pelagii.
42		Karnkowo, 1913, portret Stanis?awa Mariana Karnkowskiego (1893-1939?), s. Ignacego i Pelagii.
43		Karnkowo, 1913, portret Jana Adama Mariana Karnkowskiego (1896-1977), s. Ignacego i Pelagii.
FOLWARK I WIE? KARNKOWO
44		Karnkowo, 1913, kobieta na wierzchowcu, widok folwarcznego podw�rza z budynkiem stajni.
45		Karnkowo, 1913, cz?onkowie rodziny Karnkowskich na folwarcznym podw�rzu przed wyruszeniem na konn? wycieczk?.
46		Karnkowo, 1913, czterokonna ?niwiarka (kosiarka do zbo?a) w trakcie pracy.
47		Karnkowo, 1913, czterokonna ?niwiarka (kosiarka do zbo?a) w trakcie pracy.
48		Karnkowo, 1913, uk?adanie stogu - stosu s?omy lub snop�w zbo?a na polu.
49		Karnkowo, 1913, m?�cenie zbo?a przy pomocy samobie?nej lokomobili parowej opalanej torfem.
50		Karnkowo, 1913, wiejskie kobiety przed wej?ciem do cha?upy.
51		Karnkowo, 1913, wiejski staw.
52		Karnkowo, 1913, wieczorne zaganianie byd?a do obory folwarku.
53		Karnkowo, 1913, pojenie byd?a w stawie.
54		Karnkowo, 1913, pojenie byd?a w stawie.

?r�d?o:

1. Historia rodu Karnkowskich, Tom III Poszczeg�lne linie rodu, cz.1, Kazimierz Karnkowski, Baden 2012,
2. Karnkowo zesp�? dworski, El?bieta Celi?ska i Marianna Gruszczy?ska, Materia?y do dziej�w rezydencji w Polsce, Ziemia Dobrzy?ska, Tom II, cz.1, pod red. St. Kunikowskiego, W?oc?awek 2002,
3. Album fotograficzny "PK 1913", skany z kolekcji Krzysztofa Oko?skiego.