PODR�?
PO ZIEMI DOBRZY?SKIEJ
W 1846 ROKU

W dotychczasowych artyku?ach; Niemcewicz w Dobrzyniu i Lipnie oraz Podr�? po ziemi dobrzy?skiej, opisa?em spostrze?enia zar�wno znanego Polaka z podr�?y odbytej w 1812 roku jak i szwedzkiego lekarza, kt�ry przemierza? nasze miejscowo?ci w 1831r.

Kontynuuj?c t? form? przekazu historycznego, proponuj? kolejn? podr�? po ziemi dobrzy?skiej. Tym razem w towarzystwie J�zefa Korzeniowskiego (1797-1863) polskiego poety, powie?ciopisarza, nowelisty i dramaturga, kt�ry

w 1849r. jako wizytator dokona? objazdu szk�? guberni p?ockiej i augustowskiej.

W podr�?y, na bie??co, pisa? listy do rodziny i znajomych, gdzie opisywa? odwiedzane miejscowo?ci i podawa? ciekawostki z wyprawy. Listy te w wydano we Lwowie w 1879r. w formie autografu, pod tytu?em; Dziennik podr�?y wizytacyjnej po Kr�lestwie z r.1849 w 7 listach (P?ock 29.IV. � 10.VI.1849).

Redaktor, wrzesie? 2012r.

Opracowano na podstawie r?kopisu; Dziennik z podr�?y wizytacyjnej z r.1849 w 7 listach, opublikowanego w Dolno?l?skiej Bibliotece Cyfrowej
http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=5701&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI=2C30F738022407E778AF3D5C9F15BCDF-1

(pisownia oryginalna)

ROKICIE

[�] Ale dosy? ju? o P?ocku, w kt�rym tylko jedn? widzia?em ?adna kobiet? i gdzie jest jedna ksi?garnia, w kt�rej sprzedaj? � parasolki.

Wyjecha?em 5 maja i pu?ci?em si? w okropna drog? i g??bokimi piaskami do Dobrzynia. Ju? mn? smutek uciska? na widok tak n?dznego kraju, takich wiosek nagich z powalonymi cha?upami, a chocia? na lewo mia?em Wis?? i g?os retmana (szef flisak�w p?yn?? na przodzie pierwszej tratwy) do mnie dochodzi?, nie to nie pomog?o. Nie masz mnie w ca?ej Polsce brzydszego kawa?ka ziemi. Trwa?o to przez dwie mile a? do wsi Rokicia, w kt�rej na wzg�rku maj?cym widok na rzek?, stoi male?ki, ale niezmiernie stary ko?ci�?ek przez krzy?ak�w wystawiony. Zaczyna si? bowiem st?d owa ziemia Dobrzy?ska, za kt�r? si? tyle krwi przela?o. St?d zaczyna si? taki kraj zupe?nie inny: ?yzny, dobrze uprawiany, maj?cy ?adne wioski gaikami br?zowymi, rzecz tu niezmiernie rzadka.

KAMIENNICA

Najpi?kniejsza wie? zaczyna si? Kamiennica P.Soko?owskiego. Ma dw�r z wysokim ?adnym dachem dosy? zabudowa?, ale nic w tym nie ma miejskiego. Za domem jest pi?kny par�w nale??cy do ogrodu, w nim ?liczna dolinka, zielona i przerzni?ta rzeczk?, kt�ra spieszy jak szalona do Wis?y, nie wiedz?c, ?e tam zginie. Tak i ludzie spiesz? � nieuchronne to g?upstwo, a mo?e i nie g?upstwo, ale zawsze to rzecz straszna [�]

DOBRZY? NAD WIS??

[�] Nim dojecha?em do Dobrzynia, kt�rego stary ko?ci�? wzni�s? si? nad Wis??, dwie rzeczy troch? mnie zastanowi?y. Najpierw g?si dzikie, kt�re ci?gn??y z poza Wis?y na pola zielone i m?oda pszenic? ziemi dobrzy?skiej.

Ci?gn??y one dwoma gromadami, w linie uszykowanymi. Wida? pu?ki te by?y sobie obce lub nawet nieprzyjazne. Dziwne robi?y ewolucje chc?c zapewne uprzedzi? si? wzajemnie na puszystym polu, kt�re si? pod nimi zieleni?o. Niebo by?o czyste i te szyki manewruj?c i po?yskuj?c � czasem ja?niejszymi pi�rami przenosi?y mnie w przesz?o??. Widzia?em w nich szeregi husarzy, widzia?em linie w bia?ych p?aszczach z krzy?em na piersiach, ich zachodzenia ich surowy porz?dek, ich oczy wy??zione na t? ziemi?, kt�ra opanowa? chcia?y. Tak kolej? naturaln? przeszed?szy od g?si do krzy?ak�w, od krzy?ak�w do Prusak�w, dziwi?c si? instynktom zwierz?t ?ciskaj?cych swe linie przy zbli?aniu si? nieprzyjaciela, instynktowi, kt�rego nie mia? genera? P�(nazwisko nieczytelne) pozbawiony nawet g?siego rozumu, straci?em wreszcie z oczu moje wojuj?ce g?sie szeregi i obr�ciwszy si? na prawo postrzeg?em przed sob? pani? Balbin?. By? to drugi przedmiot, kt�ry mn? zastanowi? na drodze do Dobrzynia. P.Balbina by?a m?oda niebrzydka, mia?a na sobie do?? czyst? sukienk? perkalow? w paski chusteczk? jedwabn? na g?owie podwi?zan? pod brod?, mia?a na r?ku trykotowe r?kawiczki, w r?ku parasolik czerwony, a na n�?kach, kt�re ?ywo st?pa?y po piasku nie mia?a nic � gdy? niestety! sz?a boso. Ten kontrast r?k ubranych z bosymi nogami zastanowi? mnie i zwr�ci? moje my?li ze sfery historycznej na obyczajow?.

Ile? to kl?sk prze?laduje ten kraj biedny! Dawniej krzy?acy gn?bili go a teraz pr�?no?? dobija do reszty, rani. Jakkolwiek nierealne by?y uwagi, kt�re mi na w�wczas przychodzi?y ?e piasek by? du?y, a P.Balbina wcale nieszpetna, wylaz?em z bryczki i zbli?y?em si? do niej.

Tak? zawi?zali?my rozmow?:

- Dok?d to Panienka d??y?
- Id? do Dobrzynia
- Po c�??
- A panu c�? z tego? Czu?em to dobrze, ?e P.Balbina mia?a racj? i zacz??em z innej beczki.
- Jak?e si? Panienka nazywa?
- Nazywam si? Balbina Wi?niewska.
- Czy Panienka mieszka w Dobrzyniu?
- Mieszkam przy siostrze w Kamiennicy gdzie m�j szwagier jest gorzelnikiem u P.Soko?owskiego. To m�wi?c P.Balbina troch? zaczerwieni?a si?. Postrzeg?em to i doda?em:
- ?ebym si? za?o?y?, ?e tam przy gorzelni P.Soko?owskiego jest jeszcze i pisarz, kt�ry Pani? Balbin? wi?cej interesuje ni? szwagier.
- Cho?by i tak by?o, rzek?a spojrzawszy na mnie zdziwiona czy to Panu szkodzi?
- A c�?by to szkodzi? mi mia?o? Owszem bardzo winszuje temu P.Pisarzowi, ?e si? P.Balbinie podoba?.
- Kiedy to wcale nie pisarz, odpowiedzia?a rumieni?c si?.
- Ju? czy pisarz czy nie pisarz, ale zawsze by?by bardzo niekontent, gdyby widzia? ?e P.Balbina tak n�?ki swoje brudzi i kaleczy na piasku.
- A jemu co do moich n�?ek?
- Tego to ju? ja nie wiem, co jemu do n�?ek P.Balbiny, to tylko wiem, ?e szkoda takiej n�?ki poniewiera? boso.
- Nie wezm? ich diabli, odpowiedzia?a, trzewik�w wi?ksza szkoda bo mi ich nikt nie sprawi.

         Jak niegdy? L?zia D. nie chcia?a przestawa? z pani? S�(nazwisko nieczytelne) dla tego ?e mia?a grub? p?e?, tak i ja przesta?em rozmawia? z Pani? Balbin?, bo zacz??a si? t?umaczy? grubemi s?owy. Sk?oni?em si? wi?c i wsiad?szy do bryczki my?la?em o dziwnej mieszaninie ?adnej sukienki, trykotowych r?kawiczek i parasolika z bosemi nogami i prostackim s?owem i sposobem my?lenia.

         Dobrzy?, jest liche bardzo miasteczko chocia? od niego ziemia ca?a nazwisko swoje bierze. Ma tylko ko?ci�? dawny nieszczeg�lnych form, ale stawiany jeszcze za Konrada k-cia Mazowieckiego, a restaurowany przez Na??cz�w, kt�rych portrety wisz? przy ambonie.

         Cho? by?o jeszcze wcze?nie, musia?em tu nocowa?, gdy? nie mia?em koni i dopiero rano nazajutrz mog?em obejrze? szk�?k?.

         Stancj? dosta?em czyst? i porz?dn? u poczciwej jakie? staruszki, kt�ra niezmiernie by?a rada, gdy? po uwolnieniu si? od kwaterunku, mnie pierwszego mia?a swym go?ciem, od kt�rego spodziewa?a si? zarobku. Na drugiej stronie by? tam szynk. Wypiwszy herbat? zapali?em sobie cygaro i stan??em na ganeczku patrz?c na pust? ulic? i na przeciwleg?y ko?ci�?. Z drzwi otwartych szynku dosz?y mnie s?owa jakiego? go?cia bardzo dobrze i z konieczn? staranno?ci? okazuj?ce niby dobre wychowanie. �w g�rny interlokutor mojej gospodyni, (gdy? nie tylko we dwoje ze sob? rozmawiali) by? to piekarz z P?ocka przebywaj?cy czasowo w Dobrzyniu. Wida?, wi?c ?e chcia? mieszka?com Dobrzynia zaimponowa?, jako fabrykant chleba z wi?kszego miasta i dla tego tak si? niepospolicie t?umaczy?. Chocia? mnie bawi?y niestrawne czasem wplatane w rozmow? s?owa, kt�re przekr?ca? i kt�rych nie rozumia?, nie mog? wam jednak przytoczy? jednego, bom nic nie notowa? a kombinowa? nie chc?. Ale umieszcz? tu anegdot?, kt�r? P.Piekarz gospodyni opowiedzia? [�]

LIPNO

         [�] Na drodze z Dobrzynia do Lipna nic mi si? nie zdarzy?o, nic nie stanowi?o mojej uwagi. Ko?ci�? w Lipnie gotycki, za Krzy?ak�w wystawiony, ale przez kogo w?a?ciwie i kiedy, ?lad�w nie ma. Wsz?dzie w tej okolicy spotykaj? si? podobne budowy jako ?lad i pami?tki tych dumnych Niemc�w, kt�rzy tu wida? fundowali si? na zawsze.

Wielka to budowa z wie?? a raczej z dzwonnic? ?adniejsz? od ko?cio?a, ale r�wnie wewn?trz jak zewn?trz nie ma nic szczeg�lnego. Wewn?trz zastanowi? mnie tylko o?tarz wielki, ca?y w wyrzynaniach maj?cy figury ?wi?tych, pe?no anio?k�w i r�?nych twarzyczek wygl?daj?cych z listk�w, kwiat�w i zygzak�w najrozmaitszych. Dwie kolumny o?tarza, do?? du?e s? ca?kiem a?urowe i z?o?one z misternie wyrzynanych arabesk�w, pomi?dzy kt�rymi tak?e wida? g?�wki i twarze anio?k�w. Ca?y o?tarz jest z?ocony, ale twarze, r?ce i nogi s? malowane i maj? rumie?ce. Musi to by? p�?niejsze upi?kszenie. O?tarz ten zdaje si? robiony w czasie upadaj?cej ju? sztuki wyrzynania na drzewie, kt�ra w XIV i XV wieku wyda?a tak znakomite i zadziwiaj?ce dzie?a. W tej robocie, o kt�rej m�wi?, jak we wszystkich dzie?ach powstaj?cych przy upadku sztuki, wida? bieg?o?? mechaniczn?, ale duch z nich uciek? i zabra? z sob? instynkt pi?kno?ci i pot?g? natchnienia. Jeszcze jedna jest rzecz ciekawa i niezmiernie rzadka w Lipnie, to jest proboszcz, kt�ry czyta. Ze wszystkich ksi??y, kt�rych dot?d widzia?em, a widzia?em ju? ich nie ma?o, on jeden zna? mnie i nie tylko jako wizytatora ale i jako pisarza. ?atwo st?d wniesiecie, jak ?wiat?ym mi si? wyda? cz?owiekiem !!

KARNKOWO

Z nim razem 7 maja pojecha?em do miasteczka Sk?pego, gdzie jest klasztor Bernardyn�w w tak nazwanej pustyni i cudowna Matka Boska. Przed Sk?pem o mil? od Lipna  le??cem przejecha?em przez ?adn? wie? Karnkowo nale??c? i dzi? do familii Karnkowskich, maj?c? za? swoje nazwisko od prymasa Karnkowskiego, kt�ry b?d? jeszcze biskupem przyjmowa? tam dwa razy Zygmunta Augusta w przeje?dzie jego do Gda?ska i w powrocie stamt?d . Kr�l przy ?niadaniu mia? sobie ?artowa? z Biskupa, ?e ma pa?ac, a nie ma nawet kaplicy do pomodlenia si?. Gdy w sze?? tygodni potem kr�l wr�ci? i znowu wst?pi? do Biskupa, przybywszy ju? p�?no w nocy, wszed? do niego rano Biskup i przed ?niadaniem zaprosi? na po?wi?cenie ko?cio?a. Zdziwi? si? Zygmunt August, ale biskup nie ?artowa? gdy? przez sze?? tygodni stan?? rzeczywi?cie ko?ci�? do?? spory i ?adny, kt�ry w�wczas po?wi?conym zosta? i do dzi? dnia stoi. Tak dawniej panowie nasi kr�lom swoim podchlebiali.

SK?PE

         Sk?pe jest miejsce ze wszech miar interesuj?cym. By?a to niegdy? puszcza g??boka, nad wielkim jeziorem, w kt�rym znaleziono kamie? krzy?ykami oznaczony i dziwnym ?wiat?em ?wiec?cy. P�?niej tam stan?? ma?y ko?ci�?ek w kt�rym czczono Bogurodzic?, w skutek objawienia jakiego? biedaka kt�ry z Poznania przyszed? w to miejsce szukaj?c w b�lu swoim pociechy i ratunku. Miejsce to, gdzie tylko sosny szumia?y i wt�rowa?o im jezioro, s?yn??o ju? w�wczas cudami Matki Boskiej, chocia? ?adnego jej wizerunku w ko?ci�?ku nie by?o. Wierzyli ludzie w obecno?? kr�lowej nieba, schodzili si? t?umnie i oblegali ko?ci�?ek ledwo widny pod cieniem olbrzymiego lasu. Wierzy? serdecznie i w?a?ciciel tego miejsca, kasztelan Miko?aj Ko?cielecki, kt�ry �w ko?ci�?ek wystawi?. Gdy mu bowiem jedyna c�rka zachorowa?a, gdy sparali?owan? i pokrzywion? zosta?a, ofiarowa? j? Matce Boskiej, i id?c piechot? wraz z ?on?, dzieci? swe przed sob? nie?? kaza?. Zaledwie z daleka pokaza?a si? puszcza, gdy panna kaza?a stan?? konwojowi, zeskoczy?a zdrowa z lektyki, na kt�rej ni? niesiono i przy radosnym i pobo?nym p?aczu rodzic�w i domownik�w, sama do miejsca ?wi?tego przed wszystkimi pobieg?a. Uzdrowiona panna o tym tylko marzy?a ?eby dosta? obraz Matki Boskiej, kt�ry by by? godny tak ?wi?tego miejsca i podoba? si? jej, kt�r? mia? wyobra?a?. Przy?ni?o si? raz, ?e obraz taki znajduje w Poznaniu. Uda?a si? wi?c do tego miasta, chodzi?a po wszystkich ko?cio?ach, przypatrywa?a si? wszystkim malowid?om, ale nigdzie nie by?o nic coby odpowiada?o jej my?li i jej serdecznemu ?yczeniu. Opr�cz ko?cio?�w odwiedzi?a i malarzy, jacy si? tam w�wczas znajdowali. Ju? obesz?a wszystkich i do jednego, ostatniego najmniej znanego zasz?a. T?umaczy? si? malarz, ?e ?adnego obrazu Matki Boskiej nie ma. Panna nalega?a, gdy? porosz?c na sen sw�j, ?e go w Poznaniu znajdzie, smutn? i zw?tpia?? si? uzna?a. Malarz chc?c si? pozby? jej natr?ctwa otwiera jej swoj? oficyn?, gdzie pracowa?, aby si? sama przekona?a. Ale skoro tam wesz?a postrzeg?a, nie na p?�tnie namalowany obraz, ale snycersk? robot? wyrobiony ma?y pos?g Bogurodzicy, w postaci ma?oletniej dziewczynki ze z?o?onymi na piersiach r?czkami. Uradowa?a si? panna, zdziwi? si? malarz, ?e znalaz? u siebie dzie?o, o kt�rym nigdy nie my?la? i jakiego nie by?by w stanie wrobi?.

Ko?cielecka chcia?a okupi? obraz ten z?otem. Malarz nic przyj?? nie chcia? i tak cudowny wizerunek przeszed? do Sk?pego. By?o to w r. 1496.

Dot?d ten sam pos?g ja?nieje w wielkim o?tarzu, odziany w sukni? szczeroz?ot? i ukoronowany brylantow? koron? a wko?o niego b?yszcz? wota pobo?ne, ?wiadcz?ce o wierze ludzi, a bardziej jeszcze o n?dzy tego ?ycia, kt�re zawsze i wsz?dzie nadprzyrodzonej pomocy wzywa i potrzebuje.

         Dzi? w Sk?pem wznosi si? w tem miejscu, gdzie by? dawny ko?ci�?ek, obszerny klasztor i ko?ci�? du?y i pi?kny, kt�rego w?gielnym kamieniem ma by? �w kamie? z krzy?ykami, od kt�rego cuda si? rozpocz??y. Las woko?o klasztoru przerzedzi? si? i zmala?, z boku tylko zosta? borek, w kt�rym wida? staro?ytne sosny. Jest to miejsce bardzo ?adne, przez ?rodek tego borku prowadzi szeroka ulica, gdzie na Bo?e Cia?a stawiaj? o?tarze i gdzie chodzi procesja. Samym ?rodku tej ulicy na lewo s? katakumby, gdzie ju? kilkadziesi?t os�b z okolicy pochowano. Ogradzaj? je sztachety, zdobi? tablice z napisami. Nad temi grobami wznosz? odwieczne sosny, a na przeciw rozlewaj? si? fale jeziora. Dobrze tam musi by? umar?ym. Patrz?c na t? zielono??, kt�ra otacza te groby s?uchaj?c szumu tych drzew wspania?ych i pluskania fal bij?cych o brzegi pomy?la?em sobie jakby tu dobrze odpocz?? i czeka? Kr�lestwa Bo?ego. Do ozdobienia tego miejsca, do uporz?dkowania i ubrania ko?cio?a, kt�ry jest bardzo pi?knym, ze wszystkich nowych ko?cio?�w, jakie widzia?em najbardziej odpowiadaj?cy przeznaczeniu, w o?tarzach, ozdobach i malowid?ach przyczyni? zacny i powa?ny staruszek (imi? nieczytelne) B?achowicz. Rzadkich to cn�t, usposobienia i rzadkiej skromno?ci cz?owiek.

         Miejsce to nale?y do Zieli?skich i jest dzi? w?asno?ci? Gustawa Zieli?skiego, autora Kirgiza. By? tak?e dawniej w?a?cicielem tej puszczy Konstanty Zieli?ski arcybiskup lwowski, kt�ry Leszczy?skiego koronowa? i tu schroni? si? przed prze?ladowaniem. Ale chocia? to by?a w�wczas tylko pustynia znaleziono go jednak i wywieziono daleko. Najwi?kszy odpust bywa tu na Zielone ?wi?ta. Do sze?ciu i siedmiu tysi?cy ludzi gromadzi si? zewsz?d i zalega progi ?wi?tyni. Czy wszyscy przychodz? z tak? wiar?, jak? mieli Ko?cierscy, gdy szli za lektyk? c�rki, trudno twierdzi?, w?tpi? jednak nie mo?na, aby oboj?tny nawet niedowiarek, gdy tu przyb?dzie, nie wzruszy? si? widokiem tylu tysi?cy ludzi na kolanach, aby nie zmi?k? w swojej hardo?ci, aby nie pomy?la?, dobrze tu pacierz zm�wi? i uderzy? si? w piersi.

         Z Sierpca, gdziem przenocowa? i nic nie widzia?em opr�cz pi?knego widoku od klasztoru panien Benedyktynek na okoliczn? dolin?, po kt�rej wije si? ?adna rzeczka, uda?em si? do Bie?unia i stamt?d do ?uromina[�]