PRUSKIE  PO?YCZKI

Dzisiejszym tekstem spr�buj? zaspokoi? ciekawo?? genealogiczn? jednocze?nie potomk�w szlachty � w?a?cicieli ziemskich oraz w?o?cian.

Na prze?omie XVIII i XIX wieku  tzw. pruskie po?yczki udzielane bardzo ch?tnie szlachcie polskiej pod zastaw d�br ziemskich doprowadzi?y do ruiny w?a?cicieli wielu folwark�w po?o?onych na terenie dawnej ziemi dobrzy?skiej.

?ycie ca?y czas przysparza niespodzianek i dostarcza przewrotnych sytuacji to, co ponad 200 lat wcze?niej by?o nieszcz??ciem i zapewne nie jedn? tragedi? rodzinn? dla szlachty, obecnie mo?e dostarczy? wiele zadowolenia i satysfakcji u genealoga, kt�rego przodkowie byli w?o?cianami, czy to z powodu odnalezienia opisu cha?upy przodka lub samego faktu potwierdzenia jego bytno?ci w danej miejscowo?ci.

Jest mo?liwo?? odnalezienia informacji sprzed 200-tu lat, co prawda tylko szcz?tkowych, ale zawsze to co? nowego, na temat naszych niepi?miennych poprzednik�w - w?o?cian. Tego typu ?r�d?a mog? znacznie poszerzy? nasz? wiedz?, w zakresie stanu posiadania i prawid?owym przypisaniu przodk�w do odpowiedniej grupy spo?ecznej mieszka?c�w wsi. Mo?emy r�wnie? pozna? szczeg�?y z opisu ich domostwa oraz budynk�w inwentarskich, ale przede wszystkim pozyska? wiedz? zwi?zan? ze szczeg�?owym opisem powinno?ci, kt�re realizowali na rzecz dworu, czyli kiedy i co robili poza swoim gospodarstwem.

Jak ostatecznie pruskie po?yczki udzielane szlachcie polskiej na prze?omie XVIII i XIX w. prze?o?y?y si? na obecn? mo?liwo?? wzbogacenia wiedzy w zakresie historii rodzin w?o?cia?skich, postaram si? wyja?ni? tym artyku?em.

Redaktor, czerwiec 2013r.

?r�d?a;

      1.     Mazowsze w epoce napoleo?skiej, A.Kociszewski, Ciechan�w 1976,
2.     Zad?u?enia w?asno?ci ziemskiej w okresie 1795-1806. D?u?nicy i wierzyciele sum bajo?skich, Warszawa 1970,
3.     Rozrzutno?? i oszcz?dno?? ziemia?stwa polskiego w zaborze pruskim w XIX i na pocz?tku XX wieku, W.Molik, http://jazon.hist.uj.edu.pl/zjazd/materialy/molik.pdf
4.     Ksi?gi i akta hipoteczne s?d�w w Lipnie 1821-1982, AP Toru? O/W?oc?awek, zesp�? archiwalny Nr 564/0,
5.     Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego, 1818-1825,
6.     Gazeta Warszawska, 1808.

W 1795r. z ca?o?ci ziem drugiego zaboru wy??czono terytoria po?o?one na prawym brzegu Wis?y (nale??ce do 1793r. do Prus Po?udniowych), kt�re w po??czeniu z nabytkami z 1795r. � le??cymi nad Bugiem, Wis?? i Niemnem � tworzy? mia?y now? prowincj? � Prusy Nowowschodnie. W sk?ad departamentu kamery p?ockiej wszed? r�wnie? powiat lipnowski (obejmuj?cy swoim zasi?giem dawne polskie powiaty; rypi?ski, dobrzy?ski i lipnowski).

Prusy Nowowschodnie stanowi?y tw�r sztuczny i pozbawiony mo?liwo?ci prawid?owego rozwoju. Jednak w pierwszych latach jego istnienia by?a korzystna dla rolnictwa koniunktura w zwi?zku ze wzrostem cen p?od�w rolnych, co wynika?o z korzystnej sytuacji mi?dzynarodowej. W latach 1795-1802 wyw�z zbo?a do port�w morskich wzr�s? o 320%, a miejscowo?ci powiatu lipnowskiego maj?c otwarte drogi do wysy?ki p?od�w rolnych do Gda?ska i Kr�lewca, r�wnie? uczestniczy?y w tej koniunkturze.

Wzrastaj?ca dochodowo?? i warto?? d�br ziemskich stwarza?y pozory bogactwa, nadziej? na przysz?e, r�wnie wysokie wp?ywy got�wkowe � stawa?y si? podniet? do zaci?gania nieprzemy?lanych nie zawsze koniecznych po?yczek pieni??nych. W�wczas to w?adze zaborcze stworzy?y polskiej szlachcie szerokie mo?liwo?ci zaci?gania po?yczek w Banku Kr�lewskim w Berlinie. Ponadto na by?e ziemi polskie nap?yn?li liczni faktorzy, kt�rzy zach?cali miejscow? szlacht? do szerokiego korzystania z oferowanych kredyt�w. Wysoko?? udzielonych po?yczek waha?a si? od 330 do 120 tys. talar�w.

Do dzisiaj istnieje sp�r historyk�w na temat pruskich po?yczek, kt�re przez wiele autorytet�w naukowych okre?lane s? jako skuteczne narz?dzie w polityce germanizacyjnej na ziemiach polskich zabranych przez Prusy. Szybki i ?atwy kredyt mia? spowodowa? zad?u?enie maj?tk�w i liczne bankructwa szlachty. Prawdopodobnie, przymusow? sprzeda? d�br szlacheckich zamierzano wykorzysta? do rozszerzenia stanu posiadania Niemc�w. Warunku udzielania kredyt�w potwierdzaj? t? tez?.

Kr�tkie terminy kredytu utrudnia?y, a czasem wr?cz uniemo?liwia?y wykorzystanie go w gospodarce, a nieprzewidziane w umowach obowi?zkowe, ratalne sp?aty po?yczek, zw?aszcza bardzo wysokich, stawia?y od razu pod znakiem zapytania ich terminowy zwrot. Przy po?yczkach kilkuletnich, procenty by?y obliczone za wszystkie lata naprz�d ju? przy wyp?acie kapita?u. Przy po?yczkach bezterminowych zaleganie z op?at? procent�w grozi?o natychmiastowym wypowiedzeniem ca?o?ci po?yczonych sum.

Dodatkowym elementem, kt�ry za pewnie przyczyni? si? do wielu bankructw by? spos�b wykorzystania po?yczki. Oficjalnie kredyt hipoteczny udzielony szlachcie polskiej przez Bank Pruski i r�?ne pruskie instytucje przewidziany by? jako kredyt inwestycyjny. W wielu przypadkach potwierdzono, ?e w wykorzystywano go niezgodnie z przeznaczeniem. Tanio?? i ?atwo?? uzyskania kredytu sprzyja?y szybkiemu i nadmiernemu zad?u?eniu d�br.

Ju? w pierwszych latach XIX w. nast?pi?y liczne bankructwa, a sprawy egzekucyjne prowadzono nawet w trzecim i czwartym dziesi?cioleciu. Dziejowe burze historii, upadek Prus w 1806r. oraz okres napoleo?ski � Ksi?stwo Warszawskie, nie zatar?y powsta?ych przed wielu laty prywatnych zobowi?za? hipotecznych. Co prawda, w 1807r. wi?kszo?? polskich w?a?cicieli na polecenie w?adz Ksi?stwa Warszawskiego zaprzesta?a sp?acania rat zaci?gni?tych po?yczek i nale?nych od nich odsetek. Jednak ju? w 1815r. na ziemiach polskich ponownie przy??czonych do zaboru pruskiego wydano zarz?dzenie do uregulowania naros?ych zaleg?o?ci i egzekwowano je z du?? bezwzgl?dno?ci?. W powiatach przy??czonych do zaboru rosyjskiego (po 1815r.) w?adze pruskie r�wnie? egzekwowa?y nale?ne sumy. W tym celu w Berlinie w dniu 29 maja 1830r. rz?d pruski podpisa? z rz?dem Kr�lestwa Polskiego konwencj? na temat pomocy w ?ci?gania tzw. d?ug�w pruskich. Powy?sze porozumienie umo?liwi?o bankom pruskim odzyskanie po?yczonych pieni?dzy poprzez egzekucje komornicze maj?tk�w ziemskich prowadzonych przez urz?dnik�w KP.

Egzekucja komornicza wi?za?a si? z wkroczeniem do d�br ziemskich urz?dnik�w KP (w przypadku powiatu lipnowskiego, dzia?aj?cych na mocy Wyrok�w Trybuna?u Cywilnego Wojew�dztwa P?ockiego), kt�rzy sporz?dzali bardzo szczeg�?owe protoko?y zawieraj?ce du?o informacji nt. zajmowanych maj?tk�w.

Te protoko?y (przewa?nie kilkudziesi?ciu stronicowe) zawieraj? opisy zar�wno budowli dworskich jak i wiejskich oraz dane na temat gospodarzy zamieszkuj?cych dan? wie?. W ich tre?ci napotkamy r�wnie? dok?adne dane zwi?zane z istnieniem we wsi karczmy, ku?ni, m?yna lub browaru itd.

Obecnie te dokumenty s? dost?pne dla wszystkich zainteresowanych. Nale?y ich szuka? w zespo?ach archiwalnych przypisanych do konkretnej nazwy d�br lub nazwy pojedynczego folwarku  tj. w jego aktach hipotecznych. Innym miejscem - zespo?em archiwalnym zawieraj?cym przedmiotowe protoko?y jest r�wnie? zesp�? Nr 564/0 w AP we W?oc?awku, zatytu?owany; Ksi?gi i akta hipoteczne s?d�w w Lipnie 1821-1982.

[�] Budowla wiejska

aa/ Cha?up wiejskich z drzewa stawianych s?oma pokrytych z kominami u g�ry ceg?? palon? nadmurowanemi z karczm? bez zajazdu w dobrym stanie trzydzie?ci sze??

bb/ Ku?nia z drzewa w w?gie? stawiana z jednej strony drzewcami, z drugiej deskami pokryta, z kominem murowanym w dobrym stanie jedna

cc/ Stod�? wiejskich o jednym klepisku z drzewa stawianych w ?rednim stanie pod s?omianym dachem dwadzie?cia sze??

dd/ Szop�w z stajniami z drzewa stawianych s?oma pokrytych trzydzie?ci z pomniejszymi zabudowaniami i chlewikami

ee/ Wiatrak czyli m?yn wietrzny w dobrym stanie jeden, w kt�rym tylko kamienie dworskie, a reszta statk�w jest w?asno?ci? m?ynarza.

Studni�w we wsi cztery i sadzawka bez ryb do pojenia byd?a, druga pomniejsza w podw�rzu a trzecia przy browarze i kana? w ogrodzie w?oskim za dworem, oraz ma?e jezioro przy granicy Sitna w ??kach.

Ludno?? wsi Dulska oraz powinno?ci w?o?cian � czynsze i daniny.

1. Gospodarzy ma?orolnych czyli po w?�ce grunt�w maj?cych w Dulsku jest o?miu kt�rych nazwiska.

1.Marcin Kochanski. 2.Antoni Sowi?ski. 3.Wawrzeniec Chwa?kowski. 4.Marcin Nowakoski. 5.Jan Buleowski. 6.Marcin Koz?owski. 7.Jan ??gowski. 8.Franciszek Guzikowski z kt�rych ka?dy z posiadanego gruntu op?aca? obowi?zany corocznie czynszu Dworowi na ?w.Marcina czyli 11 listopada po z? 90 , co czyni od o?miu corocznie z? 720.

Opr�cz czynszu obowi?zani s? obrabia? swym sprz??ajem Dworowi, kos? dni sze??, sierpem dni sze??, grabiami dni sze??, ora? po morg�w 4, gn�j wo?? po jednym dniu .

W?�cz? dzie? jeden, z pola zwo?? po jednym dniu � oddaj? po dwa kap?ony, po dwie g?si i po p�l kopy jaj w proporcji posiadanego grunta, op?acaj? podatki skarbowe i wszelkie us?ugi Rz?dowe pe?ni? obowi?zani, je?eli za? ?????? potrzebuje robocizny potr?ca jem z post?pionego czynszu po z? 1gr 6 od kosy i tyle? od sierpa a po gr 50  od grabi. [�]

(fragment protoko?u z egzekucji d�br dulskich, przeprowadzonej 25 sierpnia 1836r. za niesp?acone po?yczki pruskie, pisownia oryginalna)

         Dla os�b zainteresowanych poruszonym tematem s?u?? pomoc? w zakresie udzielenia informacji nt. wykazu d?u?nik�w i po?yczek zaci?gni?tych u wierzycieli pruskich na prze?omie XVIII i XIX wieku w departamencie p?ockim (powiaty; lipnowski, m?awski, przasnyski, pu?tuski, wyszogrodzki), autorstwa A. Eisenbacha i D. Rzepniewskiej.

W tym celu utworzy?em odr?bny w?tek na naszym forum.

(przyk?adowe informacje pochodz?ce z przedmiotowego wykazu)