WST?P

         Inspiracj? do napisania tego tekstu by?y pytania naszej m?odzie?y:

�Tato, wujku, jak to mo?liwe, ?e nasi przodkowie w XIX wieku nie umieli si? podpisa??�

Droga M?odzie?y rodziny Szpejankowskich-Szpejenkowskich, by?o to powszechne zjawisko i nie widz? w tym nic dziwnego.

Pochodzenie spo?eczne, warunki lokalne oraz wiele innych czynnik�w spowodowa?y, ?e w XIX wieku nasi przodkowie nie potrafili si? podpisa?. Tak wynika z tre?ci metryk chrztu ich dzieci, akt�w za?lubin czy te? akt�w zej??.

Dok?adne wyja?nienie wszystkich przyczyn tego stanu rzeczy wymaga szerszego om�wienia w osobnym artykule.

Mam nadziej?, ?e przedstawiona poni?ej historia szko?y elementarnej w Dulsku pozwoli, przynajmniej w og�lnym zarysie, pozna? czynniki zewn?trzne, kt�re ostatecznie prze?o?y?y si? na poziom wykszta?cenia naszych poprzednik�w.

         W I po?owie XIX wieku nie by?o w Dulsku oficjalnej szko?y. Jedynie miejscowy organista Jan Malankowski ( ur.1785r., zm. W 1865 w Dulsku) przez d?ugie lata do p�?nej staro?ci podczas zimy zajmowa? si? bezp?atnie nauczaniem dzieci wiejskich. Podobna sytuacja istnia?a w s?siednich parafiach, gdy? od 1851 roku na terenie Kr�lestwa Polskiego zaborca zni�s? formalny obowi?zek posy?ania dzieci do szko?y.

W 1862 roku parafia dulska licz?ca 1720 os�b posiada?a trzy szko?y; dawn? rz?dow? w Dobrzyniu licz?c? oko?o 60 dzieci, szko?y dworskie w Dulsku oraz Soko?owie � ucz?szcza?o do nich po 30 dzieci, lecz tylko zimow? por?. Wiosna by?a zawsze okresem wyludniania si? szk�? w zwi?zku z rozpocz?ciem pasania byd?a i rob�t polnych. Ilo?? dzieci spad?a do 1/3, a nawet do 1/5 poprzedniego stanu.

Fundatorem szko?y w Dulsku by? w?a?ciciel ziemski Aleksander Wysocki. Przeznaczy? on na szko?? budynek, 75 rubli pensji dla nauczyciela, opa?, dwumorgowy ogr�d i ??k? a tak?e 12 korc�w ?yta, na kt�re mieli si? sk?ada? w?o?cianie po 2 kwarty ?yta z morgi. Licz?c na wsp�?udzia? gospodarzy A. Wysocki w 1862 roku szko?? otworzy?, wynagradza? nauczyciela i sam nawet uczy? starsze dzieci historii, geografii i przyrody. Gdy jednak gospodarze dulscy nie chcieli pom�c w utrzymaniu szko?y, dziedzic si? zniech?ci? i szko?a wkr�tce upad?a, mimo i? cieszy?a si? du?? frekwencj?, bowiem w ci?gu pierwszej zimy ucz?szcza?o do niej 60 dzieci.

Ponowne reaktywowanie szko?y elementarnej w Dulsku nast?pi?o w okresie 1870-1880. W roku 1869 szko?a w Dulsku jeszcze nie istnia?a, bowiem ks. Maciej Smole?ski, autor pracy po?wi?conej opisowi tych okolic, pisze: �� Spodziewa? si? jednak nale?y, ?e z czasem w Dulsku na miejsce karczmy powstanie szko?a a z ni? zakwitn? obyczaje godne chrze?cijanina� (szczeg�?y w naszym artykule  �Dobrzyniaki�). Po pewnym czasie szko?a rzeczywi?cie powsta?a, bo S?ownik Geograficzny Kr�lestwa Polskiego z 1881 roku stwierdza w Dulsku istnienie szko?y pocz?tkowej.

         Wed?ug podr?cznika dla w?adz gminnych Kr�lestwa Polskiego, szko?y pocz?tkowe dzieli?y si? na jednoklasowe i dwuklasowe. Je?eli przy szkole pocz?tkowej wiejskiej lub miejskiej wsp�lnej dla obu p?ci, utrzymywana by?a opr�cz nauczyciela, nauczycielka, to urz?dzone mog?y by? osobne oddzia?y, czyli klasy dla ch?opc�w, a osobne dla dziewcz?t. Od 1867 roku przedmioty we wszystkich szko?ach pocz?tkowych wyk?adane by?y w j?zyku rosyjskim.

We wszystkich szko?ach pocz?tkowych gminnych, wioskowych i miejskich wyk?adane by?y dzieciom, nast?puj?ce przedmioty:

1/ religia, wed?ug kr�tkiego katechizmu w?a?ciwego wyznania, pacierz i historia ?wi?ta (w latach 1879-1897 zniesiono nauk? religii w j?zyku polskim),

2/ czytanie ksi??ek drukowanych i pisma w j?zyku rosyjskim, z potrzebnym przy tym wyja?nieniem,

3/ pisanie w j?zyku rosyjskim,

4/ zasadnicze dzia?ania arytmetyczne z wyk?adem miar, wag i pieni?dzy, u?ywanych w Cesarstwie Rosyjskim i Kr�lestwie Polskim.

Opr�cz tego, mog?y by? wyk?adane dzieciom praktyczne wiadomo?ci: ��dla miejscowego zaj?cia mieszka?c�w najwi?cej przydatnych.�

Opr�cz wyszczeg�lnionych powy?ej przedmiot�w, dzieciom w wy?szej klasie (drugiej) szk�? pocz?tkowych wyk?adano praktyczne wiadomo?ci o gospodarstwie wiejskim, rachunkowo?ci, a szczeg�lnie w miastach, o ga??ziach przemys?u i rzemios?ach.

Opisany system edukacji pocz?tkowej obowi?zywa? dla ca?ego terenu Kr�lestwa Polskiego, w tym i powiatu rypi?skiego.

         Po odzyskaniu niepodleg?o?ci ustaw? z 1922 roku okre?lono sposoby zak?adania i utrzymywania publicznych szk�? powszechnych. Stopie? organizacyjny szko?y ustawa ta uzale?nia?a od liczby dzieci w obwodzie szkolnym; gdy nie przekracza?a ona 60 dzieci organizowano szko?? jednoklasow? o 1 nauczycielu, przy liczbie dzieci 61-100 szko?? dwuklasow? o 2 nauczycielach, przy liczbie dzieci 101-150 tworzono szko?? trzyklasow? o 3 nauczycielach. Dopiero, gdy dzieci by?o ponad 300 mo?na by?o organizowa? pe?n? siedmioklasow? szko?? o 7 lub wi?cej nauczycielach.

W roku szkolnym 1930/1931 w Dulsku funkcjonowa?a trzyklasowa szko?a podstawowa, w kt�rej zatrudnionych by?o trzech nauczycieli. Pracowali oni tygodniowo 92 godziny i w tym czasie uczyli 174 uczni�w. Budynek szko?y posiada? trzy sale lekcyjne.

         Reasumuj?c, nasi przodkowie urodzeni dopiero po 1870 roku mieli realn? mo?liwo?? ci?g?ego pobierania nauki w szkole elementarnej w Dulsku. Pozostali skazani byli na analfabetyzm, celowo utrzymywany przez zaborc? rosyjskiego i cz??ciowo wspierany przez wi?kszo?? posiadaczy ziemskich. Do wyj?tk�w nale?a?a postawa Aleksandra Wysockiego.

Redaktor