Dwory, Folwarki, Pa?ace

         Do 1944 roku jedn? z charakterystycznych cech krajobrazu by?y dwory i folwarki. Obiekty te sw? wielko?ci? i kszta?tem odr�?nia?y si? od drewnianych, strzech? krytych dom�w w?o?cian i drobnej, zagrodowej czy za?ciankowej szlachty. Sk?d wzi??y si? owe dwory i do kogo nale?a?y?

Ju? na pocz?tku istnienia pa?stwa polskiego na terenie Polski istnia?y znakomite rody mo?nych pan�w. Z nich wywodzili si? kr�lowie, ksi???ta, znamienici rycerze i duchowie?stwo. W XIV wieku zaczyna si? wy?ania? nowa klasa - szlachta. Ukszta?towanie si? tego stanu w Polsce przypad?o na czasy Kazimierza Wielkiego, a stworzyli go mo?ni i rycerstwo. Wej?cie do stanu szlacheckiego w owym czasie polega?o na nabyciu immunizowanych d�br ziemskich wolnych od obci??e?. Tym sposobem do stanu szlacheckiego dostawali si? nawet bogaci ch?opi i mieszczanie. Podczas procesu nabywania praw szlacheckich, zwanego legitymacj?, wystarczy?o potwierdzenie przed s?dem przez kilku ?wiadk�w pochodzenia szlacheckiego, i? taki a taki obywatel wywodzi si? ze szlacheckiego rodu. Innym sposobem nabycia szlachectwa by?a tzw. nobilitacja, czyli nadanie przez kr�la lub sejm. Szlachta wyr�?nia?a si? od innych stan�w tym, ?e posiada?a specjalne przywileje i god?a rodowe, czyli herby.

Najwi?kszy rozkwit folwark�w opartych na pracy pa?szczy?nianej nast?pi? w Polsce w ko?cu XVI wieku. Powstawa?y one tam, gdzie by?y najurodzajniejsze ziemie. Folwarki tworzy?a przewa?nie ?redniozamo?na szlachta. W wieku XV i XVI dobra powi?kszano przez zajmowanie tzw. pustek, czyli teren�w, gdzie nie by?o dwor�w, tylko gospodarstwa ch?opskie. W takich przypadkach ch?op�w przesiedlano na gorsze grunty, a na przej?tych ziemiach zak?adano folwarki. Obok nich w?a?ciciele budowali swe rezydencje, dworki, pa?ace. Wcze?niejsze z nich posiada?y cechy obronne, p�?niejsze ju? nie.

Dwory szlacheckie i folwarki by?y zazwyczaj budowane na suchych miejscach, g�rkach, wzniesieniach, ale w pobli?u rzeczek i strumyk�w, gdy? woda by?a nieodzownym elementem funkcjonowania maj?tku ziemskiego. Gdy w pobli?u nie by?o rzeczki ani strumyka, kopano staw, budowano studni?. Wybierano r�wnie? odpowiednie miejsce pod budow? dworku. Na og�? r�wne, niezbyt daleko od budynk�w folwarcznych, przeci?tnie od kilkudziesi?ciu do kilkuset metr�w. Wielcy magnaci budowali swoje rezydencje i w dalszej odleg?o?ci. Jednak prawie wszystkie znajdowa?y si? wewn?trz lub na skraju obszernych park�w sadzonych i odpowiednio planowanych. Ros?y w nich rozmaite gatunki drzew i krzew�w. Wznoszono r�?ne figury, kolumny, fontanny, kopano stawy, itd. By?y te? parki naturalne z cz??ci lasu. Wydaje mi si? jednak, ?e moda na przypa?acowe parki zapanowa?a w Polsce w XVIII wieku. Wcze?niej, gdy las�w by?o bardzo du?o, pa?ace starano si? budowa? raczej na wolnej przestrzeni.

Dwory i folwarki zak?adano zawsze w pobli?u dr�g i trakt�w. Umo?liwia?o to dogodny dojazd, transport r�?nych towar�w, budulca, jak te? wyw�z p?od�w rolnych. Zdarza?o si? te?, ?e droga wiod?a przez ?rodek folwarcznego podw�rza. Tak by?o w Kurowicach w powiecie soko?owskim do pierwszej wojny ?wiatowej. St?d cz?ste przypadki, ?e jad?cy drog? podr�?ny wje?d?aj?c noc? na dziedziniec maj?tku by? zatrzymywany przez folwarcznego str�?a z psami. Je?eli str�? chcia?, przepu?ci? podr�?uj?cego, je?eli nie - musia? on okr??a? miedzami maj?tek lub przed jego bram? czeka? do rana. Dopiero podczas pierwszej wojny ?wiatowej, na polecenie w?adz niemieckich, przeprowadzono nowy odcinek drogi, omijaj?cy folwarczne budynki.

Opisuj?c maj?tki warto zauwa?y?, jak one funkcjonowa?y W?a?ciciele w wi?kszo?ci osobi?cie nie zajmowali si? zarz?dzaniem d�br i organizacj? pracy. Czynili to dworscy urz?dnicy, nazywani dawniej oficjalistami. Ludzie ci zazwyczaj wywodzili si? ze zubo?a?ej szlachty Byli to: rz?dca zarz?dzaj?cy ca?o?ci? d�br, ekonom prowadz?cy ca?? buchalteri? oraz karbowy, kt�ry wyznacza? ludzi do odpowiednich prac polowych. On te? sprawowa? nadz�r nad tym, aby ludzie dobrze pracowali Zarz?dzaj?cy mieszkali w osobnych budynkach o wy?szym standardzie ni? budynki s?u?by folwarcznej. W?r�d s?u?by istnia?y funkcje: stajenny, oborowy, str�? polowy (pilnuj?cy w nocy pa?skich p�l, aby ch?opi nie kradli plon�w) oraz pastuch. W wi?kszo?ci maj?tk�w byli tak?e zatrudnieni na sta?e rzemie?lnicy, tacy jak kowal, ko?odziej, rymarz, czy ogrodnik Byli oni lepiej traktowani ni? s?u?ba dworska Mieli lepsze mieszkania, pewne przywileje i wi?ksze uposa?enie Istnia?a te? s?u?ba pa?acowa Do niej zalicza? si? lokaj, bona (nauczycielka ucz?ca dzieci dziedzica), pokoj�wka, kamerdyner, kucharz oraz stangret - zazwyczaj przystojny m??czyzna z bakami w specjalnym stroju i kapeluszu, powo??cy dziedzica i jego rodzin? karet?, bryczk? lub saniami. Najni?sz? kast? byli ch?opi folwarczni, p�?niej tzw. s?u?ba folwarczna. Mieszkali w najlichszych budynkach tzw. czworakach murowanych, b?d? drewnianych. Nazwa czworaki pochodzi od tego, ?e zazwyczaj w domach takich mieszka?y po cztery rodziny. By?y jednak domy mieszcz?ce sze?? do o?miu rodzin.

Po zniesieniu pa?szczyzny, jak te? w okresie mi?dzywojennym, s?u?ba dworska otrzymywa?a wynagrodzenie za sw? prac? p?odami rolnymi tj. zbo?em, ziemniakami, w cz??ci pieni?dzmi i w inny spos�b. Rzemie?lnicy, niezale?nie od zap?aty, mieli prawo trzyma? dwie krowy, kilka ?wi? i dr�b, ?ywiony pasz? folwarczn?. Zwykli ch?opi, opr�cz niewielkiej ilo?ci pieni?dzy, mogli trzyma? tylko jedn? krow?, ?wini? i dr�b. Np. w Ceranowie w maj?tku J�zefa G�rskiego w okresie mi?dzywojennym robotnik folwarczny otrzymywa? w ci?gu roku 50 kwintali ziemniak�w, 10 kwintali zbo?a (w tym 2 kwintale pszenicy), opa?, drewno z lasu i oko?o 30 z?otych kwartalnie. Praca w polu zaczyna?a si? o sz�stej rano. Wzywa? do niej dzwonek umieszczony na folwarcznym dziedzi?cu. S?u?ba obs?uguj?ca inwentarz ?ywy zaczyna?a prac? wcze?niej, oko?o czwartej rano.

Rok rozrachunkowy tj. zwalnianie s?u?by czy przyj?cia nowej, przypada? wiosn?, przewa?nie pierwszego kwietnia, w przesz?o?ci - z ko?cem roku.

Marian Pietrzak