Dzi?kujemy autorowi za udzielenie zgody na przedruk artyku?u, kt�ry mia? swoj? premier? w 2013 roku na prowadzonym przez niego blogu.
autor: Lech Makowiecki

Z wykszta?cenia - in?ynier budowy okr?t�w; z wyboru - bard, autor, kompozytor, scenarzysta, felietonista etc. Lider zespo?u "ZAYAZD", admirator Mickiewicza (p?yta �ZAYAZD U MISTRZA ADAMA�) . Fan J�zefa Pi?sudskiego i JP II. Sformatowany na polsk? tradycj?, kultur? i edukacj? historyczn? m?odego pokolenia przez szlachetnie pojmowan? rozrywk? (vide autorskie p?yty: "KATY? 1940", "PATRIOTYZM", "OBUD? SI?, POLSKO" oraz tomik wierszy pt. �PRO PUBLICO BONO�).
Wi?cej: na www.zayazd.pl

Redakcja, pa?dziernik 2014r.

 

 

WST?P

 

W 2008r. TVP S.A. og?osi?a konkurs na film o wysiedleniach Polak�w przez Niemc�w w czasie II wojny ?wiatowej; warunkiem udzia?u w nim by?o opowiedzenie historii prawdziwej, udokumentowanej. Nap?yn??o w sumie 98 prac, spo?r�d kt�rych jury wybra?o do realizacji w?a?nie moj? �story� (tytu? roboczy: :�Ojczyzna wam b?dzie matk?�), w kt�rej opisa?em fragment wojennego ?ycia mego ojca, Stanis?awa Makowieckiego.
 
Po roku pracy napisany scenariusz dwugodzinnej fabu?y i 7 odcink�w serialu telewizyjnego zosta? zaakceptowany i odebrany zar�wno merytorycznie, jak  i artystycznie przez telewizyjnych recenzent�w.
Zap?acono mi za po?wi?cony czas i wysi?ek i  ... gotowe scenariusze pow?drowa?y na coraz bardziej zakurzon? p�?k?, na kt�rej to le?? do dnia dzisiejszego.
 
Ogromne zainteresowanie wykaza? natomiast dziennikarz niemiecki, kt�ry specjalnie przyjecha? do Polski, ?eby wypyta? mnie, jak bardzo moja opowie?? szkalowa? b?dzie nar�d niemiecki. Moja odpowied?, ?e �scenariusz zawiera tylko prawd? historyczn?� powa?nie go zaniepokoi?a...
W tzw. mi?dzyczasie kierownictwo Agencji Filmowej zmieni?o si? wielokrotnie, ale ?adna z kolejnych ekip nie by?a zainteresowana produkcj? polskiej wersji �Unsere M�tter, unsere V�ter�...

By? mo?e trzeba b?dzie czeka? na kolejna zmian? w kierownictwie Agencji Filmowej... I ca?ej TV...

By? mo?e m�j film nigdy nie powstanie. By? mo?e sam napisz?  powie?? o tamtych okrutnych latach, gdy ?amane by?y po kolei wszystkie przykazania Dekalogu...

Ale by? mo?e � przy okazji zamieszania zwi?zanego z emisj?  serialu �Nasze matki, nasi ojcowie� � znajd? si? w kraju jacy? ludzi dobrej woli (i z mo?liwo?ciami produkcyjnymi), kt�rzy spr�buj? opowiedzie? nasz? wersj? II wojny ?wiatowej wg gotowych ju?, profesjonalnych scenariuszy... Czego bym sobie, Pa?stwu a zw?aszcza mojemu ?yj?cemu jeszcze ojcu Stanis?awowi bardzo ?yczy?...
 
Poni?ej drukuj? pisane pospiesznie i na kolanie streszczenie wojennych los�w Staszka Makowieckiego, kt�re pos?u?y?y mi za kanw? do napisania scenariusza. Filmowa opowie?? jest zapewne barwniejsza, pe?na hollywoodzkich zwrot�w akcji, zawiera obowi?zkowy w?tek romansowy, sceny batalistyczne etc. etc. To poni?ej nie jest  nawet treatmentem (streszczeniem fabu?y). Jest to po prostu chronologiczna opowie?? o prawdziwym ?yciu jednej z polskich rodzin. Bo tak naprawd? � to prawie w ka?dej polskiej familii przechowuje si? takie historie. Tylko dlaczego w Polsce nikt nie chce ich nagrywa??

 

 

OJCZYZNA  WAM  B?DZIE  MATK?
II wojna ?wiatowa z perspektywy �Ziemi Dobrzy?skiej�...

 

 

sierpniu 1939r. w powiatowym Rypinie (Ziemia Dobrzy?ska) czu?o si? ju? wyra?nie wisz?c? w powietrzu wojn?. Koncentracja wojsk niemieckich za niedalek? granic? nie usz?a uwadze polskiego wywiadu. Okoliczna mniejszo?? niemiecka (ok. 7% populacji) � ciesz?ca si? znacznymi przywilejami � nie kry?a si? zbytnio ze swymi prohitlerowskimi sympatiami, a ewangelicki pastor Krushe (cz?onek NSDAP) � pod pretekstem spotka? �psalmowych� � intensywnie mobilizowa? do dzia?ania germa?sk? V kolumn?.
Na rypi?ski posterunek policji dociera?y liczne sygna?y o podejrzanych ksi??ach i zakonnicach, kt�rzy pojawiali si? nagle w okolicy; ze wzgl?du na wysportowane sylwetki �duchownych� podejrzewano, ?e pod tym pacyfistycznym przebraniem kryj? si? niemieccy sabota?y?ci i szpiedzy.
 
W tym czasie w odleg?ej od Rypina o 8 km wiosce Linne Teofil Makowiecki przekazywa?  swemu synowi Staszkowi gospodarstwo; w zwi?zku z powszechn? mobilizacj? musia? stawi? si? w jednostce w Toruniu.  Dla uczestnika Bitwy Warszawskiej z 1920r wojna nie by?a czym? nowym; Teofil martwi? si? jedynie, czy  ?ona z dziesi?cioletnim ch?opakiem i jego trzema siostrami poradz? sobie z  ci??k? prac? na roli i przy inwentarzu. 
 
1 wrze?nia Staszek nie poszed? do szko?y; ogl?da? za to zbombardowany szpital w Rypinie; widzia? umieraj?cych na trawniku poranionych pacjent�w i personel medyczny. Niemcy zrzucili bomby  na szpitalny budynek pomimo tego, ?e dach oznakowany by? ogromnym czerwonym krzy?em. A mo?e w?a?nie dlatego to zrobili?...
 
Wkr�tce przez Rypin przetoczy?y si? kolumny pancerne Wehrmachtu. ?o?nierze niemieccy byli nawet mili, rozdawali dzieciom cukierki i robili sobie z nimi zdj?cia (kt�re publikowano potem w niemieckich gazetach). Najgorsze mia?o dopiero nadej??...
 
Gdy do by?ego budynku policji wprowadzi?o si? SS i gestapo � dla mieszka?c�w Rypina i okolic zacz?? si? krwawy horror. Wg list sporz?dzonych m.in. przez pastora Krushe rozpocz??o si? polowanie na polskich patriot�w. Pod pretekstem inauguracji roku szkolnego  zwabiono i zatrzymano rypi?skich nauczycieli. R�wnolegle sz?y aresztowania ziemian, ksi??y, urz?dnik�w pa?stwowych, policjant�w, dzia?aczy spo?ecznych i in.
 
Pod koniec wrze?nia, w porwanym mundurze wr�ci? do domu Teofil Makowiecki. By? brudny, wychudzony, wyg?odzony  i ranny; ze wzgl?du na obecno?? wojsk niemieckich m�g? si? przemieszcza?  si? tylko  nocami.  Jego oddzia? zosta? rozbity, front przesun?? si? zbyt daleko, ?eby m�g? do??czy? do innych, walcz?cych w g??bi kraju jednostek. Teofil zakopa? pod stodo?? karabin. I ze zgroz? obserwowa? metamorfoz? swoich niekt�rych  s?siad�w (w Linnem mieszka?o przed wojn? 12 rodzin niemieckich)... 
 
olak�w doprowadzali na gestapo miejscowi Niemcy, sformowani w formacj? paramilitarn?, tzw.  Selbstschutz (Samoobrona). Brali oni bezpo?redni udzia? w okrutnych torturach i przes?uchaniach aresztowanych mieszka?c�w Rypina � zwykle swoich s?siad�w, nauczycieli, ksi??y, zawsze znajomych (w takich ma?ych miasteczkach znali si? przecie? wszyscy). Piwniczne kom�rki przeznaczone zwykle na kartofle czy w?giel przepe?nione by?y do granic mo?liwo?ci ciasno upakowanymi na stoj?co wi??niami. Przez a?urowe, drewniane furty mogli oni ogl?da?  sceny ka?ni i s?ysze? krzyki m?czonych na ?mier? wsp�?towarzyszy niedoli (tortury odbywa?y si? w korytarzu ??cz?cym  te wszystkie pomieszczenia). By?o to zwykle d?ugotrwa?e ok?adanie pejczami rozci?gni?tej na beczce ofiary; je?li ?mier? nie przychodzi?a zbyt szybko � ?ycie nieszcz??nika ko?czy?a  kula, bagnet lub kolba karabinu..
 
W przyp?ywie �dobrego humoru� sadystyczny komendant Knittel urz?dza? sobie �safari�, ka??c biec do wyj?cia wybranym skaza?com; nawet, je?li jakim? cudem uda?o si? nieszcz??nikowi dobiec do zbawczych schod�w, czeka? tam ju? na niego SS-man z karabinem...
Ca?ymi nocami z piwnic gestapo dobiega?y przera?liwe krzyki m??czyzn i kobiet, przerywane strza?ami. Na ranem oprawcy przenosili si? na drug? stron? ulicy - do luksusowej, zarekwirowanej ?ydowskiemu bogaczowi  willi �  gdzie przy d?wi?kach marsz�w odtwarzanych z patefonu oddawali si? pija?stwu i gwa?cili wybrane wi??niarki. W tym czasie ?ydowscy wozacy wywozili zw?oki pomordowanych do zbiorowych mogi? w okolicznych lasach... Ciekn?c? za furmankami czy ci??ar�wkami krew zasypywali piaskiem. Na koniec sami gin?li od strza?u w ty? g?owy...
 
Rodzina Teofila mia?a ?wiadomo?? tymczasowo?ci swego losu. Ze wzgl?du na w??czenie Ziemi Dobrzy?skiej do III Rzeszy zlikwidowano ca?? inteligencj? polsk? w tym regionie. Maj?tki,  zak?ady, warsztaty, domy i  mieszkania pomordowanych lub wysiedlonych Polak�w przejmowali niemieccy osadnicy z Bawarii, Prus, Besarabii itp. Polskim uczniom odebrano prawo chodzenia do szko?y, a obowi?zkiem pracy dla Niemiec obj?to ju? 10-letnie dzieci (w Generalnej Guberni ten wiek wynosi? 14 lat).
Makowieccy mieli ?wiadomo??, ?e po wymordowaniu miejscowych elit terror obejmie w nast?pnej kolejno?ci  takich jak oni prowincjonalnych, ?rednich gospodarzy. S?siad zza miedzy, ca?kiem przyzwoity Niemiec niejaki Schmidt namawia? ich wielokrotnie do podpisania volkslisty (listy narodowej), umo?liwiaj?cej im pozostanie na gospodarstwie; Teofil za ka?dym razem zdecydowanie odmawia?.

Tymczasem p?tla wok�? Polak�w na Ziemi Dobrzy?skiej zacie?nia?a si?. W?adze okupacyjne rekwirowa?y pod kar? ?mierci dos?ownie wszystko: od broni my?liwskiej, przez bia?? bro?, radia, patefony, p?yty gramofonowe, aparaty fotograficzne, ksi??ki... Przymus pracy i obowi?zkowe dostawy rujnowa?y polskie gospodarstwa. Na porz?dku dziennym by?a oficjalna grabie?; obywatel Niemiec m�g? odebra? polskiej rodzinie dos?ownie wszystko.
Hitlerowcy spalili  bo?nic? ?ydowsk?, o  co oskar?yli  ... samych ?yd�w, nak?adaj?c na nich za ten czyn ogromn? kar? finansow?...  I zmuszaj?c do rozbi�rki pogorzeliska.
 
Niemcy spieszyli si?, aby � do czasu, gdy ze wzgl?du na trwaj?c? kampani? obowi?zuje prawo wojenne � zabi? maksymaln? liczb? cywil�w; dlatego do ko?ca 1939r.  piwnicach gestapo w Rypinie zam?czono/zamordowano ok. 1.000 os�b. Chc?c zwi?kszy? �przer�b�  zacz??o wywozi? Polak�w do okolicznych las�w; tam u?miercano ich przy pomocy karabin�w maszynowych i grzebano w ogromnych do?ach; w samym tylko lesie skrwile?skim zidentyfikowano po wojnie ok. 2.500 ofiar niemieckiego ludob�jstwa... Dowo?ono r�wnie? skaza?c�w spoza powiatu; szczeg�lnie tragiczna jest historia grupy 50 polskich harcerzy z Grudzi?dza;  ubrani w letnie mundurki ch?opcy do ko?ca s?dzili, ?e jad? do Niemiec do pracy...  Za miastem ci??ar�wka skr?ci?a nagle do lasu... I wyjecha?a ju? pusta...

Gdy wymordowano ju? ca??  rypi?sk?  elit? � okupant postanowi? raz na zawsze rozwi?za? problem ?ydowski. Poniewa?  nie by?o jeszcze wtedy gett ani obozu Auschwitz � wydano wszystkim rypi?skim ?ydom nakaz stawienia si? z baga?em podr?cznym na Rynku miasta. Nast?pnie wyprowadzono ich za rogatki  i ... pod kar? ?mierci zabroniono wraca? do domu. Kolumna ?yd�w z walizkami, torbami, plecakami, w�zkami pomaszerowa?a karnie w kierunku ?odzi, wielokrotnie napadana i rabowana po drodze przez uzbrojone watahy Selbstschutsu i �normalnych�, cywilnych Niemc�w...   
W rezultacie w styczniu 1940r. z 3,5 tysi?ca starozakonnych mieszka?c�w dziesi?ciotysi?cznego Rypina zosta?o w mie?cie zaledwie ... 7 os�b, reprezentuj?cych potrzebne okupantowi profesje...
 

R

odzina Makowieckich cieszy?a si? z ka?dej darowanej od losu nocy sp?dzonej we w?asnych ?�?kach; ich ?wiat zawali? si? 31 marca 1941.Tu? przed p�?noc? zbudzi?o ich ujadanie psa, przerwane strza?em... Do domu wtargn?li gestapowcy i dali im 5 minut na spakowanie si?; klucz mieli zostawi? w drzwiach. Akcj? dowodzi? s?siad zza miedzy, SS-man, niejaki Lejda. Niemiec z w?ciek?o?ci? zrzuci? na pod?og? i podepta? wisz?cy w salonie obraz �Bitwa pod Grunwaldem�. Bez wstydu chodzi? te? po pokojach i szabrowa? to, co mu si? akurat  spodoba?o. Furmank? odwieziono rodzin? Makowieckich na dworzec kolejowy w Rypinie, gdzie � wraz z innymi wysiedlonymi polskimi rodzinami  -  zapakowano ich do bydl?cych wagon�w i przewieziono do obozu przej?ciowego w Toruniu, s?ynnej �szmalc�wki� (zlokalizowanej w fabryce smalcu; st?d nazwa). W drodze z dworca do obozu miejscowi Niemcy szydzili z eskortowanych Polak�w; stare kobiety plu?y na nich, m?okosy rzuca?y za nimi  kamieniami...
 G?�d, wszy, choroby zaka?ne i komendant (eks-bokser), trenuj?cy na wybranych wi??niach si?? swego ciosu spowodowa?y, ?e Teofil ucieszy? si?  z perspektywy �przeprowadzki�  swej rodziny do obozu w Siedlcach, zlokalizowanego w zlikwidowanym getcie ?ydowskim. Niestety � jego rado?? by?a przedwczesna; podczas transportu stan?? w obronie czci swej ?ony, za co  zosta? przez stra?nik�w zat?uczony na ?mier?... Wszystko to dzia?o si? na oczach jego  dzieci...      
   
Nie chc?c podzieli? losu ojca Staszek wraz z rodzin? przy pierwszej nadarzaj?cej si? okazji uciek? z obozu;  po wielu perypetiach � piechot? przez p�? Polski i pilnowany na Wi?le w P?ocku most (odczekali do niedzieli i przeszli - mieszaj?c si? z lud?mi id?cymi do ko?cio?a) Makowieccy wr�cili znowu do Rypina...
Tam ka?de z nich zamelinowa?o si? u innej ga??zi rodziny. Staszek trafi? pod opiek? wujka Rocha, brata mamy...
 
W zwi?zku z zapotrzebowaniem na ?ywno?? dla prowadzonej na wielu frontach wojny  terror w?adz okupacyjnych na Ziemi Dobrzy?skiej nieco zel?a?... Sprowadzeni z Besarabii prymitywni potomkowie �herrenvolk� zupe?nie nie radzili sobie z gospodark? roln? w naszym klimacie, staj?c si? po?miewiskiem dla �cywilizowanych� Niemc�w z Rzeszy... Jednak to �poluzowanie� mia?o swoje granice; gdy stacjonuj?cy pod Rypinem ?o?nierze z �Luftwaffe� przegrali mecz pi?karski z miejscowymi polskimi nastolatkami (2:5) � przed meczem rewan?owym gestapo �zgarn??o� ca?? rypi?sk? dru?yn?... I to mimo sprzeciwu  niemieckich lotnik�w! M?odocianych  pi?karzy oskar?ono o obraz? Rzeszy i rozes?ano po obozach pracy...
 
Kiedy u rodziny Staszka pojawi? si? ?andarm szukaj?cy robotnik�w przymusowych na wyjazd do III Rzeszy � wujek bez wahania odda? Staszka-sierot?  do transportu � zapewne uratowa? tym od wyw�zki  jednego ze swoich syn�w... C�?, bli?sza koszula cia?u...
 
Po upokarzaj?cym targu niewolnik�w (prawie jak w �Chacie wuja Toma�) dwunastoletni  ch?opak trafi? na 3,5 roku  do niemieckiego bauera, do nielimitowanej czasem, wyczerpuj?cej pracy. Spa? w oborze, ze zwierz?tami, ?ywi? si? surow? brukwi? i podkradanymi ?winiom kartoflami, bity przez swego w?a?ciciela z byle powodu, a zwykle i bez powodu.
 
Kiedy pod koniec 1944r s?ycha? ju? by?o armaty Armii Czerwonej � jako 16-letni furman Staszek zmuszony by? ewakuowa? si? wraz ze swymi  w?a?cicielami-gospodarzami w g??b Meklemburgii.  Patrzy? na wypakowane po brzegi w?asnym i nakradzionym maj?tkiem wozy, na krowy i konie doczepione do paw??y furmanek i wspomina? baga? podr?czny, z kt�rym wyrzucono ich z rodzinnego domu w Linnem...
 
Po dotarciu na miejsce niepotrzebnego ju? bauerowi niewolnika przej??a organizacja Todt; wraz z jemu podobnymi je?cami  wiosn? 1945r Staszek kopa? w zmarzni?tej ziemi okopy i transzeje dla wojska; je?li nie wykona? planu 8 kubik�w na zmianie  - szed? g?odno spa?... Kilka razy omal  nie zgin?? podczas nalot�w alianckich; z powodu zgubionej przepustki  cudem nie zosta? rozstrzelany przez szalej?cych na linii frontu niemieckich ?andarm�w...
 

K

iedy na pocz?tku maja Staszek  zobaczy? czo?gi pancerniak�w genera?a Maczka � wiedzia? ju?, ?e nic mu nie grozi. Kolejnych kilka miesi?cy sp?dzi? w wojskowym lazarecie (z powod�w anemii i niedo?ywienia straci? na jaki? czas wzrok). Wst?pi? do polskiego harcerstwa w tzw. Maczkowie w Niemczech. Do kraju wr�ci? latem 1947r.;  sierot? do powrotu  przekona? agitator  - oficer LWP, kt�ry obiecywa? patetycznie: �Ojczyzna wam b?dzie matk?�...
Gdy w charakterystycznej bluzie wojska polskiego na zachodzie Staszek schodzi? ze statku po trapie na ojczysty l?d, otrzyma? od pogranicznik�w LWP pierwsz? lekcj? pokory...
Ojczyzna powita?a go jak macocha.
A z zabudowa? ojcowizny nie zosta? nawet  kamie? na kamieniu � Niemcy wybudowali na miejscu domu Makowieckich  lotnisko polowe...  
 
Ale powojenne losy Staszka -  to ju? jest opowie?? na zupe?nie  inny scenariusz...

 

P.S. Nikt z morderc�w z Rypina nie poni�s? po wojnie odpowiedzialno?ci za swe zbrodnie. Wielu z nich umar?o ze staro?ci, w otoczeniu swych dzieci i wnuk�w w RFN. Jedynie pastora Krushe dosi?g?a r?ka boskiej sprawiedliwo?ci; awansowany za zas?ugi i przeniesiony do Warszawy uton?? podczas k?pieli w Wi?le bodaj?e w 1942r.